Kard. Wim Eijk: Abortus een mensenrecht? In geen geval!

Overzicht
Inleiding
In september 2025 behandelde de Nederlandse Tweede Kamer, het parlement, een initiatiefvoorstel van de links-liberale partij D66. In dit voorstel werd de Nederlandse regering opgeroepen om met gelijkgestemde landen te pleiten voor het recht op abortus als een grondrecht in het handvest van de grondrechten van de Europese Unie en het Internationale verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten.1 Hun doel was wereldwijd de toegang tot abortus te verbeteren.
De indieners van de initiatiefnota maakte zich zorgen over het feit dat wereldwijd elk jaar 39.000 vrouwen sterven als gevolg van een onveilige illegale abortus provocatus. Dit is uiteraard betreurenswaardig.
Abortus als mensenrecht
We moeten ons echter realiseren dat abortus provocatus tot een grondrecht verklaren verstrekkende gevolgen heeft. Abortus wordt nu in Nederland nog steeds verboden in het Wetboek van Strafrecht (art. 296, lid 1). De Nederlandse abortuswet, Wet afbreking zwangerschap, houdt alleen in dat abortus niet strafbaar is, indien verricht door een arts in een ziekenhuis of kliniek of door een huisarts die een abortuspil voorschrijft volgens de (art. 296, lid 5).
Dit formele verbod van abortus provocatus biedt het ongeboren kind nog enige bescherming. Het feit dat abortus in Nederland in principe nog onder een verbod valt biedt artsen de mogelijkheid om een beroep te doen op gewetensbezwaren tegen het verrichten van abortus en hun medewerker daaraan. De Wet afbreking zwangerschap bevat een expliciete bepaling dat niemand kan worden verplicht om een abortus provocatus te verrichten of daaraan zijn medewerking te verlenen (art. 20, lid1). Overigens zijn een aantal bepalingen van de Wet afbreking zwangerschap al vervallen, waaronder de verplichte bedenktijd van vijf dagen.
In Frankrijk is abortus als een grondrecht al op 4 maart 2024 in de grond verankerd. We moeten ons goed realiseren welke gevolgen dat heeft. Abortus, eenmaal tot grondrecht verklaard, zou behoren tot de normale gezondheidszorg die iedere arts dient te leveren. Artsen die morele bezwaren hebben tegen abortus kunnen dan niet meer met een beroep op gewetensbezwaar weigeren om een abortus te verrichten of er hun medewerking aan te verlenen. Dat zou hen in een moeilijke positie brengen.
Het initiatiefwetsvoorstel van D66 werd echter in de Tweede Kamer weggestemd op 22 september 2025. Er waren 8 stemmen tekort om de vereiste meerderheid van 76 zetels te halen. De Tweede Kamer telt in totaal 150 zetels.
De tegenstanders van abortus konden even opgelucht adam halen, maar niet voor lang. Want op 28 september jl., de Internationale dag voor Veilige Abortus, diende het kamerlid Lisa Vliegenthart van Pro, de fusiepartij van de groenen en de socialisten, een initiatiefwetsvoorstel in om abortus uit het wetboek van strafrecht te halen. Dit betekent niet dat abortus een grondrecht wordt, maar wel dat abortus onder de gewone wetgeving betreffende de gezondheidszorg valt. Beslissend is dat de vrouw tot de conclusie is gekomen dat er geen andere oplossing voor haar noodsituatie door geen andere oplossing is dan haar zwangerschap te beëindigen door een abortus provocatus (art. 11.0d, 2, b). Zou dit initiatiefwetsvoorstel bij een stemming in de Tweede kamer wel een meerderheid kunnen halen?
Overigens houdt het voorstel van Vliegenhart wel rekening met medewerkers in de gezondheidszorg die morele bezwaren hebben tegen abortus:
“Niemand is verplicht een vrouw een behandeling, gericht op het afbreken van zwangerschap, te geven, dan wel daaraan medewerking te verlenen” (art. 11.0i, 1).
Wel moet een arts met “gemoedsbezwaren” tegen abortus de vrouw die zich daarvoor tot hem heeft gewend onverwijld daarvan in kennis stellen (Ibid. 2). Bovendien is hij verplicht desgevraagd informatie te verlenen aan andere artsen als de vrouw daarmee akkoord gaat (Ibid. 3).
De hoge aantallen abortussen
Dat zoveel vrouwen het leven verliezen door een illegale en onveilige abortus moet ons terecht zorgen baren. Het moet ons echter ook zorgen maken dat het leven van hoge aantallen ongeboren kinderen wordt beëindigd door een legale abortus provocatus. Dit aantal steeg in Nederland tussen 2021 en 2023 van 31.0495 tot 39.332.6 Daarna steeg het jaarlijkse aantal abortussen in 2025 langzaam tot 39.931, bijna 40.000 in 2025.
Schokkender nog zijn de aantallen abortussen in de Verenigde Staten. Daar bedroeg het aantal abortussen in 2020 waarschijnlijk ongeveer 930.160. Dit betekent dat ongeveer een vijfde van alle zwangerschappen wordt beëindigd door een abortus provocatus. Wereldwijd eindigt ongeveer 29% van alle zwangerschappen in een abortus provocatus. Dit betekent dat het jaarlijkse aantal abortussen wereldwijd ongeveer 73 miljoen bedraagt.
Vergelijk dit aantal eens met het aantal mensen dat overlijdt als gevolg van het feit dat de kransslagaders van het hart verstopt zijn en het hart daardoor te weinig zuurstof krijgt. Dit aantal bedroeg 9 miljoen in 2021. De wereldgezondheidszorg noemt deze aandoening de grootste doodsoorzaak. Moeten we echter feitelijk niet constateren dat abortus provocatus veruit de grootste doodsoorzaak wereldwijd is met 73 miljoen per jaar?
Hoe komt het dat het aantal abortussen zo hoog is? In ieder geval staat een groot deel van de samenleving positief tegenover abortus provocatus. In 1992 was 60% van de Nederlanders van mening dat het mogelijk moet zijn om een abortus uit te voeren. In 2023 bleek dit percentage te zijn toegenomen tot 86%. Volgens 75% is abortus is abortus een vorm van normale medische zorg. Waarom staan mensen in Nederland zo positief tegenover abortus. Dat valt te verklaren door twee factoren. Op de eerste plaats de secularisering en op de tweede plaats het heersende mensbeeld.
Door de secularisering hebben de meesten het geloof verloren in een God die het universum en ook de mens heeft geschapen. Dit heeft grote gevolgen. Voor christenen is God als schepper de bron van de onaantastbare waardigheid van de menselijke persoon en van zijn fundamentele rechten. Hij heeft de menselijke persoon geschapen naar zijn beeld en gelijkenis (Gen 1,26-27). Hierop berust de onaantastbare waardigheid van menselijke persoon en zijn fundamentele rechten.
Wie bepaalt de rechten van de mens?
Een van de fundamentele rechten van de mens is het recht op leven. Maar als het geloof in een God als schepper wegvalt, die bepaalt dan de rechten van de mens? Dat is in de praktijk de Staat. Ofwel een autocratische heerser ofwel - zoals bij ons het geval is - een democratische meerderheid bepaalt welke deze rechten zijn. Zo maakt de Staat uit in hoeverre het recht van leven van ongeboren mensen moet worden gerespecteerd. Voor wie gelooft in God als schepper komt het de Staat echter niet toe, ook niet bij een democratische meerderheid, om het fundamentele recht op leven te ontkrachten dat de Schepper aan de mens, ook de ongeboren mens, heeft toegekend. Johannes Paulus II zegt hierover:
“Neemt een parlementaire of maatschappelijke meerderheid, wanneer ze de rechtmatigheid van de onder bepaalde voorwaarden uitgevoerde doding van het ongeboren menselijke leven goedkeurt, soms niet een “tiranniek” besluit tegen het zwakste en meest weerloze menselijk wezen?” (Evangelium vitae, nr. 70).
Ook het mensbeeld speelt een grote rol. Een menselijk wezen zou pas een menselijke persoon zijn, zo veronderstelt men tegenwoordig, als het een menselijk bewustzijn heeft. Dat betreft hersenfuncties die het in staat stellen om te denken en te willen. Wanneer ontstaat dit bewustzijn? In ieder geval ontstaat het geleidelijk en manifesteert het zich pas volledig in de loop van het eerste levensjaar. Op basis hiervan zouden abortus en levensbeëindiging bij pasgeboren kunnen worden gelegitimeerd.
Volgens de Katholieke mensvisie wordt de menselijke vrucht een menselijke persoon, als God het een ziel geeft. Wanneer doet hij dat? Op basis van zijn verkeerde biologische waarnemingen nam Aristoteles aan dat dit bij het mannelijk embryo op de 40ste en bij het vrouwelijk embryo op de 90ste dag het geval was. Thomas van Aquino volgde hem hierin. Thomas van Aquino was daarom ook van opvatting dat dat het menselijk embryo aan het begin van zijn ontwikkeling nog geen menselijke persoon was.
Gelet op de huidige biologische inzichten is het echter het meest waarschijnlijke dat het embryo vanaf het moment van de bevruchting een menselijk ziel heeft. Vanaf de bevruchting heeft het embryo het DNA dat zijn hele ontwikkeling en zijn levensverrichtingen zal sturen tot aan de dood. Hierover zegt Johannes Paulus II in zijn grootse encycliek over de medische ethiek, Evangelium vitae: het embryo zal nooit een menselijk persoon worden, als het dat niet vanaf het moment van de bevruchting is
“Voor deze van alle tijden geldende evidentie (...) voert de moderne genetische wetenschap kostbare bevestigingen aan. Zij heeft aangetoond dat vanaf het eerste ogenblik de programmering vaststaat van datgene wat dit levend wezen zal zijn: een mens, deze individuele mens met zijn reeds wel-omlijnde, vaststaande karaktertrekken. Vanaf de bevruchting is het avontuur van een menselijk leven begonnen, waarvan elk der grote capaciteiten tijd vraagt om zich te rangschikken en tot handelingsbekwaamheid te komen. Ook als de aanwezigheid van een geestelijke ziel niet bewezen kan worden met ervaringsgegevens, dan nog leveren de resultaten zelf van wetenschappelijk onderzoek naar het menselijk embryo een kostbare aanwijzing om met het verstand een persoonlijke aanwezigheid te onderscheiden op het moment van het eerste verschijnen van het menselijk leven: hoe zou een menselijk individu niet een menselijke persoon kunnen zijn?” (nr. 60).
Overigens maakt het moment waarop een embryo een menselijke ziel krijgt niet uit voor het respect dat we eraan verschuldigd zijn. Thomas van Aquino huldigde de opvatting dat abortus provocatus, voordat het embryo een menselijk ziel kreeg, een minder ernstig kwaad was dan daarna, omdat het embryo nog geen menselijke persoon was. Maar hij zag abortus van het embryo voordat het een menselijke ziel kreeg wel degelijk als een moreel kwade en dus verboden handeling. Waarom?
Uiteindelijk maakt het voor de morele beoordeling van abortus provocatus niet uit, of het embryo een menselijke ziel heeft of niet. Ook al zou het menselijk embryo in de beginperiode nog geen menselijke ziel hebben en dus geen menselijke persoon zijn, dan is het in ieder geval een potentiële persoon, dat wil zeggen dat de mogelijkheid heeft om een actuele menselijke persoon te worden, tenminste als wij er met onze handen vanaf blijven. Met die toekomstige menselijke persoon moeten we al rekening houden, ook op het moment dat het embryo nog geen menselijke persoon is. Bij het nemen van maatregelen om problemen met het klimaat tegen te gaan en te voorkomen dat de aarde teveel opwarmt wordt ook gewezen op onze verantwoordelijkheid voor toekomstige menselijke generaties, dat wil zeggen potentiële personen die in de toekomst deze aarde zullen bewonen. Te meer zullen we dan rekening moeten houden met de menselijke personen die voortkomen uit embryo’s die reële, dat wil zeggen op dit moment bestaande potentiële personen zijn.
Overigens ligt het meest voor de hand om aan te nemen dat het embryo vanaf de bevruchting een menselijke persoon is, op basis van de hedendaagse genetische inzichten, zoals we boven al hebben gezegd
Mensenrechten
Tot nu toe hebben we het gehad over het voorstel om van abortus een mensenrecht te maken. Wat is eigenlijk een mensenrecht? Mensenrechten komen mensen toe eenvoudig omdat omwille van het feit dat ze mens zijn. Zij vloeien voort uit de inherente waardigheid van de menselijke persoon. Deze rechten komen zonder onderscheid aan alle mensen toe. Als abortus een mensenrecht zou worden, dan zou in ieder geval elke vrouw het recht hebben om het leven van haar ongeboren kind te beëindigen. Zo brengt de secularisering een volledige omdraaiing van de werkelijkheid tot stand. Terwijl christenen geloven dat God als schepper aan de mens een onaantastbare waardigheid en daarmee het recht op leven heeft toegekend, dat ook geldt voor het ongeboren kind, is het nu zo dat de Staat aan de vrouw het beschikkingsrecht over het leven van haar om geboren kind toekent.
Dat de vrouw het beschikkingsrecht over haar ongeboren kind zou hebben doet denken aan de slogan van de Dolle Mina’s in de jaren 70. Hun argument was dat zij baas in eigen buik waren en hen daarom het recht toekwam om te beschikken over het leven van hun ongeboren kinderen. Op zaterdag 5 september jongstleden kwam de Amerikaanse kardinaal Burke naar Amsterdam voor de zogeheten Rosary (Rozenkrans)-Rally. De dag begon met een plechtige hoogmis in de Tridentijnse ritus in de Onze-Lieve-Vrouwekerk aan de Prinsengracht in Amsterdam. Nu heeft kardinaal Burke meerdere malen in niet mis te verstane bewoordingen duidelijk gemaakt dat abortus provocatus een immorele handeling is. Bovendien heeft hij gezegd dat katholieke politici die voor een wet stemmen die abortus provocatus toestaat niet de communie mogen ontvangen. Je kon erop wachten. Die morgen stond voor de Kerk een nieuwe generatie dolle mina’s te schreeuwen. Door de grote verkeersdrukte en de drommen mensen op de gracht was het gelukkig onmogelijk om hen te horen en zeker om ze te verstaan. Maar ze stonden er alweer met hun ontblote buik, waarop in grote letters met rode viltstift stond geschreven: baas in eigen buik.
Deze slogan is echter een drogreden. De vrouw abortus provocatus laat verrichten beschikt niet over haar eigen lichaam maar over dat van een ander menselijk wezen. Het ongeboren kind mag dan aanvankelijk zijn van de moeder voor voeding en zuurstof, maar het heeft een eigen ontwikkeling op basis van zijn DNA en andere factoren. De moeder beschikt niet over haar eigen lichaam, maar over het leven van een ander menselijk leven, dat aan haar zorgen is toevertrouwd.
Wat moet er worden gedaan, als vrouwen ongewenst zwanger zijn. Zij worden vaak aan hun lot overgelaten. De man die het kind verwekt heeft en ook haar familie insisteren dikwijls op abortus en laten haar in de steek, als zij weigert die te ondergaan. Haar moet geen recht op abortus worden aangeboden, maar de helpende hand worden toegestoken om haar in staat te stellen de zwangerschap uit te dragen. Vervolgens is aan haar de beslissing of zij het kind wil houden of afstaan aan adoptieouders.
Conclusie
God als de schepper van elk menselijk wezen is ook de bron van de onaantastbare waardigheid en het onvervreemdbare recht op leven van het ongeboren kind. Het komt daarom geen mens toe, ook niet de moeder, om te beschikken over het leven van de ongeborenen. De gedachte dat abortus een mensenrecht zou zijn staat hier volkomen haaks op. Onze conclusie luidt daarom: abortus een mensenrecht? In geen geval.
Postel, 7 november 2026
Willem Jacobus kardinaal Eijk
Metropolitaan Aartsbisschop van Utrecht



















