Abortus, het grote taboe (1992)

Overzicht

Voorwoord

Toen ik in maart 1991 een vrije tribune naar De Standaard stuurde over één jaar abortuswet in België, moest ik voor de tweede maal (de eerste keer leidde het tot mijn ontslag bij Gazet van Antwerpen in april 1990) vaststellen dat een Vlaamse christelijke krant weigerde een artikel van mijn hand over abortus te publiceren. Toen ik eveneens voor de tweede keer langs een omweg te horen kreeg dat ik alleen maar over abortus wilde schrijven omdat ik een ‘Vlaams-Blokker’ zou zijn, ben ik uit verontwaardiging aan het schrijven van dit boek begonnen. Het bleek de enige manier te zijn waarop ik als onafhankelijke journalist (zonder enige partijpolitieke binding of affiniteit) enkele feiten kwijt kon rond abortus.

Dit boek behandelt feiten. Het is geen boek tegen abortus noch een boek pro abortus, het is een boek over abortus. Ik ben me er niettemin van bewust dat velen dit boek zullen interpreteren als een boek tegen abortus. Daaraan zijn de feiten schuldig, niet de auteur.

Bovendien is abortus een taboe. Een taboe eist een onvoorwaardelijke onderwerping. Men dient het of men dient het niet. Wie neutraal wil zijn, dient niet. Als onbevooroordeelde en onafhankelijke journalist was het echter mijn plicht, meen ik, om te spreken. Dat ik daardoor het taboe niet dien, is minder het gevolg van het feit dat ik mij uitspreek tegen het taboe dan dat ik spreek over het taboe.

Toen ik me in de abortusproblematiek verdiepte werd me spoedig duidelijk dat ik de omvang van het abortusdrama en zijn maatschappelijke repercussies niet ten volle had beseft. Deze omvang heeft me verbaasd doen staan, en ik vermoed dat de onbevooroordeelde, onafhankelijke lezer hetzelfde zal overkomen.

Paul Belien,
Antwerpen, 2 januari 1992

Hoofdstuk 1: De Stille schreeuw

De autoweg van Koeweit-Stad naar Basra lag bezaaid met uitgebrande autowrakken. Hier kwamen in de laatste uren van de Golf-oorlog duizenden Irakese soldaten om toen zij met buit beladen naar het noorden vluchtten. Ze werden vanuit de lucht door de geallieerde strijdmacht neergemaaid. Het was een inferno waaruit geen ontkomen mogelijk was. De totale vernietiging.

Voor de piloten die deze ravage aanrichtten was het een opdracht als een andere. Ze drukten op een knop, onder hun toestel opende zich een luik en een bom viel naar beneden. Deze handeling hadden ze tijdens oefenvluchten boven onbewoond gebied herhaaldelijk gesteld met nepbommen. Met hun echte bommen boven vluchtende Irakezen deden ze gewoon hetzelfde: het indrukken van een knop.

Oorlogvoeren, zo schrijft de Nederlandse polemoloog Hylke Tromp, bestaat vandaag uit het verrichten van handelingen waarvan de consequenties niet kunnen worden waargenomen. Luchtmachtpiloten laten bommen vallen, maar wat er gebeurt zien ze niet. Artilleristen schieten kanonnen af, maar wat de granaten uitrichten weten ze niet. De moderne soldaat hoort zelden nog de doodsschreeuw van zijn tegenstander. Hij gaat slapen zonder dat de uitdrukking van de doodsangst van zijn vijand zich op zijn netvlies heeft geprent. Het doden van een tegenstander vereist, in tegenstelling tot vroegere duistere tijden, niet langer dat men zich de handen vuilmaakt.

Gedurende duizenden jaren was een veldslag niets anders dan een serie gevechten van man tegen man. Om iemand te kunnen doden, moest je hem in de ogen kunnen kijken, want de wapens hadden een reikwijdte van hooguit een paar meter. Een soldaat moest zich letterlijk besmeuren met het bloed van zijn vijand. Omdat één man slechts een beperkt aantal tegenstanders kon doden bleef het aantal slachtoffers van het oorlogsgeweld relatief beperkt. Oorlogen met 20.000 slachtoffers waren naar de normen van de tijd gigantisch. In de slag bij Cannae, waar Hannibal in 216 voor Christus de Romeinen versloeg, sneuvelden 50.000 man. Drieëntwintig eeuwen later spreken we er nog van. In de slag van St. Albans in 1455, de allereerste veldslag in de Engelse ‘Rozenoorlogen’, sneuvelden slechts 153 man.

In de loop van de laatste eeuwen is hierin grondig verandering gekomen. De mens ontdekte het geweer en doodde voortaan vanop grote afstand. Aanvankelijk bleef alles nog relatief beperkt in omvang. Er waren immers 3.000 man nodig om 3.000 kogels af te schieten en het herladen van een geweer nam nogal wat tijd in beslag. Maar de technologie bleek onstuitbaar. Thans schiet één man met een modern machinegeweer 3.000 kogels af in minder dan één minuut. Oorlog werd iets totaal anders: een industrieel proces met als doel massale vernietiging en vooral de produktie van lijken.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog sneuvelden acht miljoen militairen. De vijand zagen ze nagenoeg nooit. Ze werden het slachtoffer van artilleriebeschietingen of van salvo’s afgevuurd uit machinegeweren op een paar honderd meter afstand of meer. In de Tweede Wereldoorlog werd de afstand tussen doder en gedode nog groter. Beschietingen werden uitgevoerd over tientallen kilometers en doelen werden gebombardeerd op duizenden kilometers afstand. Oorlog beperkt zich eveneens steeds minder tot militairen. Zeventien procent van de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog waren burgers. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, die minstens drie keer zoveel slachtoffers maakte, was dit aantal al opgelopen tot zeventig procent.

‘Met vechten heeft dit niets te meer te maken’, schrijft Tromp: De oorlog werd voortaan geadministreerd door bureaucratische organisaties, geleid door managers in generaalsuniform die vanachter een bureau strategische beslissingen nemen. Het slagveld krijgen ze niet meer te zien, de doodsreutel van hun slachtoffers niet te horen.

Nucleaire oorlogvoering gaat nog een stapje verder. ‘Het bestaat’, aldus Tromp, ‘uit het op knoppen drukken in een goed geventileerde ruimte met de koffie onder handbereik. De resultaten worden waargenomen op een computerscherm. Dat het met dood en verwoesting te maken heeft, kan niet worden gevoeld.’

De automatisering van de oorlog heeft ertoe geleid dat terwijl de vernietigingskracht steeds groter werd ook de afstand tussen doder en gedode, zowel ruimtelijk als emotioneel, steeds groter werd. Dezelfde vinger die op een knop drukt om een bel te doen rinkelen of een liftdeur te doen opengaan, drukt op een gelijkaardige knop om duizenden mensen te elimineren. Men hoort de bel rinkelen of ziet de deur van de lift opengaan, maar men merkt niets van de verwoestingen die men aanricht.

Als men achteraf, bijvoorbeeld via de media, geen beschrijvingen, foto’s of beelden van de aangerichte schade te zien krijgt, dan hoeft men er zelfs nooit gewetenswroeging over te hebben. Als de schreeuw van de slachtoffers of de aanblik van hun angst soms toch nog tot de oren of de ogen van de dader doordringt, dan is die schreeuw of die aanblik slechts langs een omweg tot hem gekomen en is het slachtoffer al lang dood. De moderne mens doodt mensen op veel grotere schaal dan zijn voorgangers maar ziet veel minder mensen sterven. Hij verdraagt de aanblik van een stervende veel minder dan zijn voorouders en bant de dood zoveel mogelijk uit zijn omgeving, maar hij doodt paradoxaal genoeg veel meer dan zijn voorouders.

In de antieke wereld ging men ervan uit dat, behalve voor slaven, mensen eigenaar waren van zichzelf en alles wat zijzelf voortbrachten. Ook kinderen zijn iets dat door de mens wordt voortgebracht. Kinderen hoorden dan ook, zeker tot op het ogenblik van hun volwassenheid (wanneer ze eigenaar werden van zichzelf), de ouders toe die hen hadden verwekt. In de patriarchale maatschappij van het oude Rome hoorden ze aan de vader, de pater familias, toe. Het Romeins Recht zegt zelfs: ‘Familia id est patrimonium’ (‘De familie is zijn eigendom’). Ook het lichaam van zijn vrouw was in het patriarchale Rome eigendom van een man. Ontrouw van de vrouw was strafbaar, terwijl ontrouw van de man dat niet was.

Kindermoord door ouders was in vele heidense beschavingen geen misdaad. In Sparta werden te zwak geachte kinderen op grote schaal vermoord. De bevolking van Carthago offerde haar eerstgeborenen aan de god Baäl-Moloch. De Indiërs offerden kinderen aan de moedergodin Kali, de echtgenote van Shiva, de Grote Verdelger die afgebeeld wordt terwijl hij bovenop een pasgeborene danst. En ook Abraham stond op een bepaald ogenblik op het punt zijn zoon Isaak aan God te offeren.

De Romeinse pater familias kon beschikken over het leven van zijn hele familie. Als hij wilde kon hij zijn zonen, zijn ongehuwde dochters, zijn schoondochters, zijn kleinkinderen, zijn slaven en zelfs zijn echtgenote ter dood brengen. Ongewenste kinderen, meestal meisjes, werden in het veld achtergelaten om te sterven of in het bos gelegd als voedsel voor de wilde dieren. Mensenrechten bestonden uiteraard niet in een maatschappij die voor haar vertier manifestaties inrichtte in het circus waarbij het publiek kon gaan bekijken hoe uitgehongerde leeuwen mannen, vrouwen en kinderen verslonden. Als iemand wederrechtelijk gedood werd, d.w.z. als men iemand doodde die tot het eigendom van een ander behoorde, dan moest hiervoor een schadevergoeding worden betaald. De misdaad bestond niet in het feit dat men een leven had gedood maar wel in het feit dat men het bezit van een ander had aangetast. Er bestond wel eigendomsrecht, maar het recht van de mens op leven was onbestaande.

Wat voor geboren mensen niet bestond, bestond uiteraard evenmin voor foetussen. Zwangerschapsafbreking, al was het technologisch in die tijd een gevaarlijke zaak, was geen misdaad, tenzij wanneer men er het eigendomsrecht van een ander mee schond. In het patriarchale Rome moest de pater familias het met de vruchtafdrijving eens zijn: De echtgenote kon bestraft worden als zij een zwangerschap niet aan haar man had gemeld. Als er, bij echtscheiding bijvoorbeeld, een gevaar voor abortus bestond tegen de wil van de vader in kon een curator worden aangesteld ter bescherming van het kind.

Het christendom veranderde de hele visie op de mens. Het christendom ontleende aan het jodendom de notie dat de mens geen eigenaar is van zichzelf en evenmin van andere mensen. Volgens de kerkelijke doctrine horen schepselen uitsluitend toe aan God, hun Schepper. De mens bezat echter wel het recht over zichzelf te beschikken, of eventueel over anderen (een vader over zijn vrouw en kinderen, een heer over zijn slaven en lijfeigenen). Maar aangezien het God was die het leven geeft en neemt, kwam alleen aan God het recht toe om een mens het leven te ontnemen. Kinderen waren voortaan niet langer de eigendom van hun vader. Het doden van een kind door zijn ouders was een misdaad, evenals het doden van slaven en lijfeigenen.

Het eigendomsrecht van de mens over zichzelf of anderen werd vervangen door een beschikkingsrecht, maar aangezien elke mens aan God toebehoorde, kon elke mens uit dit feit rechten afleiden tegenover anderen, zelfs tegenover diegenen die eventueel over hem beschikten. Het belangrijkste van deze mensenrechten was zeker het recht op leven. De lijst werd geleidelijk aan langer naargelang de beschaving toenam en de christelijke boodschap steeds verder doordrong. Het recht op lichamelijke integriteit, het recht op respect, het recht op vrijheid – allemaal werden ze afgeleid uit het feit dat de mens aan God toebehoorde en dat anderen hem daarom met een bepaalde schroom en zorgvuldigheid dienden te behandelen – een behandeling die ze overigens ook aan zichzelf verplicht waren.

Aangezien de mens geen eigenaar meer was van zichzelf, en het alleen God was die het leven geeft en het recht heeft menselijk leven te nemen, werd ook zelfmoord een zonde en een misdaad. Ook het doden van ongeboren kinderen was verboden, al was deze misdaad – of ‘zonde’ als men in morele termen spreekt – minder erg zolang de kinderen nog geen ziel hadden. Aanvankelijk meende men met Aristoteles dat een jongensziel veertig dagen en een meisjesziel tachtig dagen na de conceptie intrek neemt in een embryo. Thomas van Aquino nam deze volstrekt onwetenschappelijke opvattingen van Aristoteles klakkeloos over. Het was pas in de 19de eeuw dat de Kerk de arbitraire biologische opvattingen van Aristoteles verwierp en tot de conclusie kwam dat de ziel in de mens treedt op het ogenblik van de conceptie. Zwangerschapsafbreking werd dan ook vanaf de conceptie absoluut verboden.

Voorstanders van abortus verwijzen graag naar het feit dat abortus door de Kerk pas sinds 1869 vanaf de conceptie absoluut wordt verboden om hun argument te ondersteunen dat er, zoals Prof. Dr. Amy stelde in Artsenkrant van 15 februari 1991, ‘geen sprake is van algemeen en voor altijd geldende of objectieve normen in deze materie’. De algemene, objectieve norm van de Kerk – geen abortus op een bezielde mens – is nochtans altijd dezelfde gebleven. Het zijn slechts de nieuwe biologische inzichten die de Kerk ertoe aangezet hebben het verbod op zwangerschapsafbreking van de veertigste respectievelijk tachtigste dag op te schuiven tot aan de conceptie.

Men vindt vandaag de meeste principiële tegenstanders van zwangerschapsafbreking in christelijke middens. Mensen die met de christelijke traditie gebroken hebben verwerpen over het algemeen vlugger de notie dat de mens eigendom is van God. Ze menen gemakkelijker dat een zwangere vrouw zelf het recht moet hebben om te beslissen of zij een vrucht wil dragen of niet: De vrouw heeft het kind geschapen (weliswaar met de gering geachte hulp van een man). Het hoort haar bijgevolg toe en zij kan erover beschikken zoals zij wenst.

Deze moderne stelling lijkt verdacht veel op de voor-christelijke heidense notie dat de mens eigenaar is van zichzelf en van alles wat hij zelf voortbrengt, en dat het hem bijgevolg vrij staat hier naar eigen goeddunken over te beschikken.

Wel zijn er enkele opvallende verschillen met de oude Romeinse rechtsregels. Het is volgens de moderne opvatting niet langer de pater familias die het alleenrecht over zijn kinderen heeft. Het zijn ook niet – zoals men wellicht had kunnen verwachten – beide ouders gezamenlijk. Het is uitsluitend de vrouw.

De Belgische abortuswet kent, ook bij gehuwde koppels, de man géén enkele vorm van inspraak toe. Als een vrouw en haar arts tot abortus beslissen dan heeft de man die de verwekker is van het ongeboren kind hiertegen geen enkel verweer. Hij moet zelfs op generlei wijze betrokken worden bij het besluitvormingsproces. De zinsnede ‘de vrouw beslist’ moet letterlijk worden genomen. Enkele mannen die bij het Arbitragehof een verzoek aanhangig maakten ter vernietiging van de abortuswet, werden er door de advocaten van de regering in hun ‘Memorie namens de Ministerraad’ van 14 september 1990 op gewezen dat zij dit recht niet bezitten aangezien ‘het recht van de vader op bescherming van zijn privé- en gezinsleven niet zo breed (mag) worden geïnterpreteerd als zou het voor hem het recht inhouden om geconsulteerd te worden betreffende de zwangerschapsafbreking die zijn echtgenote wenst te laten uitvoeren of om zich tot de rechtbank te wenden’.

Het Arbitragehof onderzoekt klachten van burgers die zich door nieuwe wetten gediscrimineerd voelen en is bij machte dergelijke wetten te vernietigen. Het oordeelde in arrest 39/91 van 19 december 1991 dat de abortuswet geen discriminatie van de man inhield, niettegenstaande de wet de vader totaal geen inspraak geeft bij de besluitvorming omtrent de zwangerschapsafbreking, noch hem het recht verleent zich tot een onafhankelijke en onpartijdige rechtbank te wenden wanneer hij zich verzet tegen het feit dat de moeder van zijn kind dit kind wil laten verwijderen, noch in de verplichting voorziet hem zelfs maar in kennis te stellen van de voorgenomen zwangerschapsafbreking. Het Hof stelde dat wanneer de vader met de zwangerschapsafbreking instemt deze vereisten niet nodig zijn. In geval hij zich echter tegen de abortus verzet ‘zou het feit van de toestemming van de vader te eisen neerkomen op het toekennen aan hem van een vetorecht, waardoor hij zijn vrouw zou kunnen verplichten haar zwangerschap te voleindigen. De weigering van de wetgever om aan de man een dergelijk strafrechtelijk gesanctioneerde macht over de vrouw toe te kennen, is verantwoord omwille van de objectieve verschillen die tussen hen bestaan ten gevolge van de betrokkenheid van de persoon zelf van de vrouw bij de zwangerschap en bij de bevalling waartoe deze normaliter leidt. (…) Het recht van de echtgenoot of de vader op bescherming van zijn privé- en gezinsleven en het recht te huwen en een gezin te stichten kan niet zodanig ruim worden geïnterpreteerd dat het de procedurele rechten zou inhouden die de verzoekende partijen vorderen, te weten het recht om geraadpleegd te worden en het recht om een rechtbank te adiëren wanneer zijn echtgenote zich voorneemt haar zwangerschap af te breken’.

De Belgische abortuswetgeving verschilt hierin niet van die van de omringende landen. In Groot-Brittannië probeerde een gehuwde man in februari 1987 via een gerechtelijke procedure te beletten dat zijn echtgenote hun baby zou laten afdrijven. Hij argumenteerde dat het niet correct is dat in een maatschappij die beweert dat de liefde van vaders voor hun kinderen belangrijk is voor het welzijn van deze kinderen, de vaders niet geraadpleegd moeten worden over een abortus. De Britse rechter oordeelde echter dat zelfs binnen het huwelijk de man geen inspraak heeft betreffende het aborteren van zijn kind.

Van een patriarchale vorm van heidendom zijn we, na een intermezzo van tweeduizend jaar christendom, overgestapt op een matriarchaal heidendom. Men ziet dit verschijnsel ook spelen bij de vele niet-christelijke religieuze groepen uit de New Age-beweging. Hun belangrijkste godheden – zoals Gaia, de aarde, en Kali, de moedergodin – zijn vrouwen. De algemene aanvaarding van abortus is in onze maatschappij ongetwijfeld een neveneffect van de feminisering van onze maatschappij die ertoe geleid heeft dat men wettelijk heeft bekrachtigd dat het alléén aan vrouwen toekomt om te beslissen over ‘vrouwenzaken’ (zoals abortus). Men kan zich afvragen of dit niet even ondemocratisch is als een militarisering van de maatschappij waarin het alleen aan militairen toekomt om over ‘militaire zaken’ (zoals bewapening) te beslissen.

Tweede opvallend verschil tussen het nieuwe en het oude heidendom is dat het kind, eenmaal geboren, wél als onmiddellijk autonoom wordt beschouwd. Het blijft niet, zoals in het oude Rome, onder ouderlijk gezag staan tot het de volwassenheid bereikt, maar wordt, hoe jong ook, in staat geacht zijn eigen eigendomsrechten over zichzelf te kunnen uitoefenen. Ook in de Belgische abortuswet ziet men hier de sporen van: een minderjarig meisje heeft het ‘alleenrecht’ over haar ongeboren kind te beslissen zonder haar ouders of voogd, echtgenoot of partner, of de vader van het kind, te moeten raadplegen. ‘Men kan niet inzien waarin enige discriminatie zou kunnen bestaan’ in ‘de omstandigheid dat een minderjarige zwangere vrouw kan overgaan tot een zwangerschapsafbreking zonder de toestemming van de vader en de ouders, de echtgenoot of de partner’, schrijven de advocaten van de regering in hun memorie van 14 september 1990.

In Groot-Brittannië moest de rechter zich in mei 1991 voor het eerst uitspreken over een betwisting tussen een minderjarige vrouw en haar ouders. De rechter oordeelde dat het 12-jarige kind, dat 19 weken zwanger was, de abortus ondanks het verzet van de ouders mocht ondergaan.

De Amerikaanse filosoof Ernest van den Haag wijst er op dat de theoretische kloof tussen christenen, die geloven dat mensen schepselen van God zijn, en secularisten, die geloven dat de mensen alleen zichzelf toebehoren, niet te overbruggen is. Als ouders niet de eigenaars zijn van zichzelf of hun foetus, dan hebben zij niet het recht daarover te beschikken, behalve binnen de grenzen die God hen toestaat. Als ouders wél zichzelf toebehoren en de foetus hun produkt is, dan kan hun recht om er vrij over te beschikken alleen aangevochten worden wanneer zij van dat recht op bepaalde wijzen misbruik maken – bijvoorbeeld wanneer zij kinderen zouden verwekken om de foetussen tegen betaling ter beschikking te stellen van de cosmetica-industrie.

De nadruk op de eigendomsrechten over produkten die men zelf heeft voortgebracht is afkomstig van John Locke. Maar Locke was er zich wel degelijk van bewust dat zijn hele filosofische constructie door de christelijke traditie omkaderd moest worden. Toen dit kader werd weggenomen sloeg de hele constructie op hol. Locke schreef expliciet: ‘Hoewel de vrijheid van de mens om over zijn eigen persoon of bezittingen te beschikken een onvervreemdbaar recht is, heeft hij niet de vrijheid zichzelf te vernietigen of enig ander schepsel dat tot zijn bezittingen behoort. Want de mensen, die de schepselen zijn van één Souvereine Meester, zijn Zijn eigendom’.

Het verschil tussen christelijke en heidense beschaving blijkt het duidelijkst uit hun diametraal tegengestelde houding ten aanzien van zelfmoord. De katholieke apologeet G.K. Chesterton verwijst in ‘Orthodoxy’ naar het bijzonder scherpe oordeel dat de traditionele christelijke maatschappij over de zelfmoordenaar velde: ‘Het is het uiterste en absolute kwaad, de weigering om de eed van trouw aan het leven af te leggen. Iemand die een mens doodt, doodt een mens. Iemand die zichzelf doodt, doodt alle mensen’. Zelfmoordenaars mochten geen christelijke begrafenis krijgen en niet tussen de andere christenen begraven worden. Ze werden, met een staak door hun lijk gedreven, begraven aan een viersprong.

In heidense culturen was zelfmoord noch onwettig noch immoreel. In de meeste culturen was het in bepaalde gevallen zelfs een morele plicht. Het getuigde van lafheid wanneer iemand, bijvoorbeeld na een nederlaag, geen zelfmoord durfde plegen. Zo iemand werd verweten dat hij bang was voor de dood en de dood niet in de ogen durfde kijken. In de christelijke beschaving daarentegen getuigde het van lafheid wanneer men na tegenslagen zelfmoord pleegde omdat men het leven niet langer in de ogen durfde kijken.

Locke wees op de grote politieke consequenties van de maatschappelijke acceptatie van zelfmoord. Zelfmoord heeft niet alleen gevolgen voor de zelfmoordenaar en voor zijn ouders, huwelijkspartner, kinderen, vrienden en kennissen, maar ook voor de hele gemeenschap. Het individu heeft immers plichten tegenover de gemeenschap waaraan een verantwoordelijk mens zich niet zomaar mag onttrekken. Omgekeerd echter heeft het individu ook rechten op de gemeenschap. Zelfs de eenzaamste mens, zonder familie, vrienden of kennissen, mag er door de gemeenschap niet toe aangezet worden zijn rechten op de gemeenschap te verzaken, alsof zijn verlies voor de maatschappij van geen belang zou zijn. Indien mensen er immers toe gestimuleerd worden aldus te gaan redeneren, zal dit vanwege de gemeenschap een houding van onverschilligheid ten aanzien van haar leden in de hand werken. Het is daarom niet ondenkbaar, zo vreesde Locke, dat een brede maatschappelijke aanvaardbaarheid van zelfmoord de maatschappij een goedkoop alibi biedt om zich van elke verantwoordelijkheid tegenover haar leden te ontdoen.

De voortschrijdende secularisatie van de Westerse maatschappij sinds Locke vertoont een terugkeer naar het concept van zelf-eigenaarschap uit de pre-christelijke tijden, maar dit concept krijgt wel een enigzins andere wending door het hedendaagse individualisme waardoor de autoriteit van de pater familias en de familie zelf wordt geneutraliseerd. Individualisme (dat ook van christelijke oorsprong is, maar thans evenzeer van zijn religieuze basis is losgekoppeld) en de moderne obsessie met gelijkheid (eveneens een op hol geslagen christelijke waarde) hebben ertoe geleid dat de kinderen nieuwe rechten werden toebedeeld, maar niet de embryo’s of de foetussen, wier rechten, als ze al bestaan, volledig ondergeschikt worden gemaakt aan de individuele rechten van hun moeders.

De groeiende maatschappelijke acceptatie van abortus hangt echter niet alleen samen met de ont-christelijking van onze maatschappij maar ook met het technologisch mechanisme dat inzake oorlogvoering speelde.

Vele (zoniet alle) verdedigers van het recht van de vrouw op abortus verwerpen kindermoord op reeds geboren, levensvatbare en gezonde kinderen. Ze argumenteren vaak dat het verschil tussen het doden van een kind en het doden van een foetus juist ligt in het feit dat een kind levensvatbaar is en een foetus niet. Levensvatbaarheid is uiteindelijk de norm die gehanteerd wordt om te bepalen of een kind (geboren of ongeboren) het recht heeft op leven of niet. Deze levensvatbaarheid wordt vaak gelijk gesteld met levenswaardigheid waarbij het leven van een minder-valide beschouwd wordt als een minderwaardige vorm van leven. Ook in de Belgische abortuswet wordt dit onderscheid gemaakt.

De Belgische wet stelt expliciet dat abortus toegelaten is tot twaalf weken na de conceptie tenzij ‘vaststaat dat het kind dat geboren zal worden zal lijden aan een uiterst zware kwaal die als ongeneeslijk wordt erkend op het ogenblik van de diagnose’. Naast discriminerend voor de vader, die totaal rechteloos is, is de Belgische wet op grove manier discriminerend voor de gehandicapten.

‘Heeft men erover nagedacht hoe die boodschap zou overkomen bij de gehandicapten en hun families?’, zo vroeg koning Boudewijn uitdrukkelijk in de brief aan de eersteminister Wilfried Martens waarin hij zijn weigering toelichtte om de abortuswet te ondertekenen. Senator Lucienne Herman-Michielsens, één van de twee opstellers van de wet, antwoordde hierop verontwaardigd dat zij hierover inderdaad had nagedacht. Wellicht is dat zo. Men stelt inderdaad vast dat velen die pro-abortus zijn ook pro-euthanasie zijn. Het doden van een zwaar mentaal of lichamelijk gehandicapt kind wordt verdedigd op basis van dezelfde levenswaardigheidsnorm.

In tegenstelling tot het oude Sparta, waar niet-levenswaardig geachte kinderen van een rots werden gegooid, verwacht de moderne heiden echter dat niet-levenswaardige mensen op een technologische, klinische manier worden gedood, niet op de vuile manier van de oude heidenen. Men wil de doodsschreeuw van de slachtoffers immers niet horen. Het feit dat velen euthanasie en abortus na twaalf weken aanvaardbaar achten hangt ook samen met het feit dat zij zo weinig mogelijk getuige willen zijn van de lijdensweg van een langzaam, natuurlijk stervensproces. Men is er niet vies van om te doden, maar men wil met de dood niet geconfronteerd worden. Als men doodt wil men vanop afstand doden, en nog liever doodt men iemand – vanop afstand uiteraard – dan in de aanwezigheid te moeten leven van iemand die constant aan de dood herinnert door zijn ‘onvolmaakte’ vorm van leven. De moderne neo-heidense mens wil immers niet geconfronteerd worden met vormen van onvolmaakt onwaardig leven. Hij aanbidt het jeugdige, krachtige, volmaakte, mooie lichaam en wil geen ontluistering. Zijn cultus van het leven vereist paradoxaal genoeg een orgie van de dood.

Het doden van een foetus in de moederschoot is, zoals het bombarderen van een autoweg vol vluchtende soldaten, een doden op afstand. De doder ziet noch hoort zijn slachtoffers. Abortus doodt een kind dat niemand ooit heeft gezien. Daarom valt het ons ook zo licht. Het doden van een kind na zijn geboorte vereiste van de Spartaan dat hij zijn slachtoffer aanschouwde. Het visueel waarnemen van een kind dat men wil doden doet een veel directer beroep op menselijke gevoelens van medelijden, solidariteit en zelfs afschuw dan het doden van een foetus.

Wetenschappers zijn het er niet over eens of een foetus pijn voelt en of hij schreeuwt of in paniek tracht te vluchten wanneer hij uit de baarmoeder wordt gezogen, zoals Dr. Bernard Nathanson beweert in zijn anti-abortusfilm The silent scream (De stille schreeuw). In elk geval staat vast dat als de foetus werkelijk schreeuwt, we het niet horen – net zo min als de militair, die op een knop drukt en een raket lanceert, zijn slachtoffers hoort schreeuwen. Misschien gaat het wel zo vlug dat de slachtoffers niet eens iets merken. Een oorlog die gevoerd wordt zonder dat de slachtoffers er iets van merken. Zou dat niet de ultieme overwinning zijn van ons menselijk vernuft, de triomf van onze neo-heidense beschaving?

De vraag of het noodzakelijk is dat de schreeuw en de aanblik van een slachtoffer doorklinkt tot de dader is de vraag die ten grondslag ligt aan dit boek. Is het in deze technologische tijd, waarin de technologie ons in staat stelt vuil werk te verrichten zonder onze handen vuil te maken, nodig dat we met de neus op dit vuile werk gedrukt worden?

Knaagt ons geweten wel voldoende als we niet voortdurend blijven beseffen waarmee we bezig zijn, en beseffen we wel hoe gruwelijk bepaalde dingen zijn waarover we vaak licht heenstappen als we het niet tastbaar, visueel of hoorbaar ervaren? Aan het slot van zijn anti-apartheidsboek Move your shadow waarmee Joseph Lelyveld in 1986 de Pulitzerprijs won, beschreef deze Amerikaanse journalist hoe hij enkele jaren geleden in Zimbabwe een blanke Zuidafrikaan, Piet Marais, ontmoette die zijn twee zoons (van 13 en 15 jaar) meenam naar een terrein waar de zwaar verminkte lijken lagen van zwarten die elkaar na de onafhankelijkheid bij stammenrellen hadden uitgemoord. ‘Ze hadden op school over de moorden in de woonoorden gehoord en elke middag waren ze uitgelaten thuisgekomen met een nieuwe reeks lollige opmerkingen en wrede moppen’, zei Piet Marais. Het lukte hem niet zijn zoons de ernst van de gebeurtenissen te laten inzien. ‘Voor hen is het alleen maar een stelletje dode Kaffers’.

Marais nam zijn zoons daarom mee naar het spoorwegterrein waar de lijken van de slachtoffers van de rassenrellen in koelwagons lagen opgestapeld, kruiselings, zodat men alle gezichten, voor zover er wat van over was, kon zien en de familieleden de slachtoffers konden identificeren. Marais wilde zijn zoons de door mortiervuur vaak onherkenbaar verminkte lichamen tonen, hen de stank laten ruiken van de lijken en hen confronteren met het luide verdriet van de vrouwen die wanhopig tussen de doden op zoek waren naar verwanten. ‘Ik heb mijn zoons meegenomen opdat ze zien waarover ze praten’, vertelde Marais. Hij hoopte dat zijn zoons nadien geen lugubere grappen meer zouden maken over de moordpartijen in de zwarte woonoorden.

Dergelijke grappen zijn meestal niet zozeer het gevolg van een kwaadaardige, harteloze en sadistische aanleg, maar van onwetendheid. Een onwetendheid die vaak tot onverschilligheid leidt. Er bestaat echter ook een schuldige onverschilligheid. Men kan het kinderen van 13 en 15 jaar niet kwalijk nemen dat ze nog onwetend zijn, maar volwassenen wel.

Waar Marais zijn twee jongens toe dwong, was ongetwijfeld hard, maar was het een onjuiste beslissing, was het immoreel? Lelyveld vond duidelijk van niet. Hij spreekt integendeel zijn bewondering uit voor Marais. ‘Als ik het goed begreep, bedoelde Marais dat je moest leven en laten leven. Hij bedoelde ook dat menselijkheid en vrede van belang zijn. Misschien had hij te veel oorlog gezien. Hij beschikte volgens mij over de wijsheid om te weten wat het verschil is, de wijsheid die de zaken kan veranderen’.

In het voorjaar van 1990, toen het abortusdebat in België volop aan de gang was, verspreidde de Vlaamse anti-abortusbeweging Pro Vita op ruime schaal een folder met op de omslag een kleurenfoto van het afgerukte hoofdje van een geaborteerd kindje. Enkele politici beschuldigden Pro Vita van het verspreiden van ‘pornografie’. De vereniging kreeg zelfs last met het parket omwille van deze ‘zedenschennende’ folder en zowel CVP-voorzitter Herman Van Rompuy als PVV-voorzitter Guy Verhofstadt spraken in het openbaar hun afschuw uit over het ‘immorele’ initiatief van Pro Vita. De hoofdredacteur van een katholieke krant sprak van een ‘schandelijk pamflet’ en verbood zijn redactie in de toekomst nog melding te maken van standpunten van Pro Vita. Als er nadien nog stellingnames of ‘vrije tribunes’ met een anti-abortusstrekking ter publicatie aangeboden werden moest de redactie eerst nagaan of de auteur ervan niets met Pro Vita te maken had. Slechts indien dit niet het geval was mochten ze opgenomen worden.

De foto van het verminkte kinderhoofd was inderdaad afschuwelijk, maar de vraag is waar de immoraliteit ligt: bij de mensen die dit kind zo hebben verminkt of bij diegenen die een foto van dit verminkte kind gebruiken in een poging anderen wakker te schudden opdat er een eind gesteld zou worden aan dergelijke verminkingen? Als dit laatste immoreel is, dan was ook de daad van Piet Marais immoreel. Maar net zo min als de immoraliteit van Marais die de lijken van de slachtpartijen aan zijn zoons toonde, opwoog tegen de immoraliteit van diegenen die deze slachtpartijen aanrichtten, woog de immoraliteit van Pro Vita op tegen die van de geneesheren die een ongeboren kind uit elkaar rukten. Toch gingen bij sommige politici die deze geneesheren wilden vrijwaren tegen vervolging, stemmen op om Pro Vita te vervolgen wegens ‘pornografie’. Welke eigenaardige hersenkronkel leidt mensen tot een dergelijk standpunt? De mening dat niet het ‘produceren’ van een lijk immoreel is maar wel het confronteren van anderen met een lijk. Doden mag, maar het moet in stilte gebeuren, onhoorbaar, onmerkbaar, onruikbaar. Zich vuil maken mag niet. En eigenaardig genoeg is het niet de technologische moordenaar die men vandaag verwijt zich vuil te maken maar degene die daar tumult rond maakt. Niets is erger dan de doodsschreeuw van de slachtoffers te laten horen aan mensen die dit niet willen horen.

In de Verenigde Staten deed zich in 1990 een gelijkaardige discussie voor rond de geoorloofdheid van het confronteren van het publiek met gruweldaden in een poging herhaling van dergelijke gruweldaden te voorkomen. Kardinaal John O’Connor, de aartsbisschop van New York schreef op 14 juni van dat jaar in het blad Catholic New York: ‘Hoe vaak worden we niet geconfronteerd met duidelijke, niets verhullende beelden van menselijke ravage. Telkens gaat men ervan uit dat dergelijke confrontaties op een of andere manier ertoe zullen bijdragen om herhaling van de getoonde gruwelen te voorkomen, of mensen ertoe zullen aanzetten om de hulpbehoevenden te helpen. Beelden van My Lai werden eindeloos herhaald om een idee te geven van de gruwel van het Vietnamese conflict. Velen geloven dat het uitzenden van deze beelden door de televisie in de Amerikaanse woonkamers zo’n grote afkeer van de oorlog heeft opgewekt dat de Verenigde Staten er uiteindelijk door gedwongen werden zich uit Vietnam terug te trekken’.

‘Hoewel het te pas en te onpas gebruiken van gruwelijke prenten van geaborteerde baby’s in sommige omstandigheden misschien misplaatst kan zijn’, aldus kardinaal O’Connor, ‘deel ik de mening niet van diegenen die het gebruik ervan onwelvoeglijk vinden, of anderen ervan beschuldigen ze te gebruiken om mensen de daver op het lijf te jagen. Per slot van rekening kunnen zulke foto’s voor iemand die er werkelijk van overtuigd is dat de ongeborene slechts een aanhangsel of foetale afval is nauwelijks schrikwekkend zijn. Je voelt je er pas door bedreigd als je echt meent dat het baby’s zijn, of als je bang bent dat ze anderen ervan zullen overtuigen dat het baby’s zijn’.

Een getuigenis van Lawrence Hogan, voormalig lid van het Amerikaanse Congress, spreekt in dat verband voor zichzelf. ‘Ik had tot voor enkele jaren nooit echt over abortus nagedacht. Abortus maakte voor mij niet veel uit: op een of andere manier stelde ik het gelijk met geboortenregeling. Mijn broer, Dr. William Hogan, die een verloskundige is, had een paar keer geprobeerd het probleem bij me aan te kaarten, maar ik wees dit telkens af.

‘Op een dag toonde hij me echter enkele kleurenfoto’s van ongeboren en geaborteerde baby’s. Ik zag datgene wat sommige mensen een chemische reactie noemen op zijn duim zuigen. Ik zag volledig gevormde menselijke baby’s een paar weken na de conceptie. Ik zag de foto’s van een 21-weken oude foetus – een klein meisje – dat buiten de moeder in leven was gebleven. En ik zag andere kleine baby’s die het niet overleefd hadden. Sommigen waren rood gekleurd door de zoutoplossing die hen uit de baarmoeder had gedreven. Ik zag anderen die aan stukken waren gereten door een zuigmachine, maar in de resten die de machine uitgezogen had kon ik duidelijk een klein voetje herkennen, en een klein handje. Ik was sprakeloos. Ik was geschokt. Ik was ontzettend diep beschaamd.

‘Ik weet niet wat ik voordien werkelijk had gedacht dat een abortus was. Ik dacht er gewoon nooit over na. Maar ik dacht zeker niet dat we baby’s aan het doden waren. Hoe had ik zo’n idioot kunnen zijn?! Als abortus geen baby’s doodt, wat is het dan eigenlijk?!’

Hoofdstuk 2: De prijs van het gemak

De twintigste eeuw loopt stilaan ten einde. Het was in vele opzichten een eeuw van records. Sinds 1900 kwamen er meer mensen om door geweld dan in de hele menselijke geschiedenis vóór 1900. De Tweede Wereldoorlog maakte 50 miljoen slachtoffers. Na 1945 vielen er bij diverse conventionele oorlogen en gewapende conflicten nog eens 35 miljoen doden. Dit zijn echter slechts de slachtoffers van oorlogen. Maar ook in vredestijd joegen diverse regimes miljoenen mensen over de kling.

Hitlers doodsmachine vermaalde zes miljoen onschuldige burgers, mannen, vrouwen zowel als kinderen. Revisionisten beweren op basis van wetenschappelijke argumenten dat dit onmogelijk was: het zouden er ‘slechts’ 3 miljoen zijn geweest. Ze worden op heftige manier aangevallen alsof hun beweringen iets veranderen aan de gruwel van de nazi-terreur.

Stalin scoort hoe dan ook hoger dan Hitler: zijn terreur was de directe oorzaak van 20 miljoen doden. Sommige wetenschappers vechten ook dit cijfer aan: het waren er ‘maar’ 10 miljoen. Ook dit doet er eigenlijk niet toe. De cijfers zijn zo hoog dat zelfs als we ze halveren ze nog duizelingwekkend zijn.

Mao overvleugelt zowel Hitler als Stalin. Zijn Grote Sprong Voorwaarts slaat volgens de Amerikaanse demograaf Ansley Coale alle records met 27 miljoen doden als direct gevolg. Ook Coale’s bewering wordt door sommigen aangevochten: de laagste raming van de Grote Sprong Voorwaarts bedraagt niettemin nog steeds 14 miljoen doden.

Met hun drietjes hebben Hitler, Stalin en Mao tussen 27 en 53 miljoen niet-militaire mensenlevens op hun geweten. Niet-militaire, dit wil zeggen dat we de directe slachtoffers van het oorlogsgeweld dat deze charismatische leiders veroorzaakten niet eens meerekenen.

Kleine potentaten doen het verhoudingsgewijs niet veel slechter (vaak zelfs beter) dan de grote drie. Pol Pot joeg in Cambodja op 3 jaar tijd 1 miljoen burgers, 20 procent van de totale bevolking, over de kling. In Oeganda werden 350.000 mensen vermoord door Idi Amin en evenveel door zijn opvolgers. Eén miljoen mensen vielen in de oorlog tussen Iran en Irak. De slachtoffers van de genocide op de Iraakse Koerden door Saddam Hoessein moeten nog geteld worden.

Tellen we al deze slachtoffers en de slachtoffers van talrijke andere conflicten – Afghanistan, El Salvador, Libanon, enzovoort, enzovoort – op, dan komen we tot een cijfer van minimaal 100 miljoen doden ten gevolge van oorlog en ander staatsgeweld in de voorbije vijftig jaar. Momenteel telt de wereld zo’n 5 miljard mensen. Volgens sommigen is dit te veel. We zouden door overbevolking onze planeet ecologisch aan het vernietigen zijn. Toch zal wel niemand er een teken van beschaving in zien dat we er door het elimineren van 100 miljoen mensen in geslaagd zijn thans slechts met 5.000 miljoen te zijn in plaats van met 5.100 miljoen.

Sommigen zien er echter wel een teken van beschaving in dat we er dankzij abortus in geslaagd zijn slechts met 5.000 miljoen te zijn in plaats van met 5.500 miljoen. Het geboren leven is in de twintigste eeuw nagenoeg niets waard gebleken, maar het ongeboren leven was helemaal niets waard.

Hoewel abortus in België tot 1990 verboden was, werden elk jaar één op zeven zwangerschappen van in België verblijvende vrouwen kunstmatig afgebroken. Er vonden zo’n 16.000 abortussen plaats in vergelijking met zo’n 110.000 geboorten. Naar schatting één derde van deze zwangerschappen ‘sneuvelde’ op Nederlandse bodem. Het feit dat zwangerschapsafbreking zo veelvuldig gebeurde was voor voorstanders van legalisatie van abortus juist een argument om deze legalisering te bepleiten: men moest immers ‘komaf maken met de bestaande hypocriete toestand’ waarbij abortus verboden was maar toch op grote schaal ongestraft plaats vond.

In Nederland werden tot 1990 jaarlijks minstens 18.000 zwangerschappen afgebroken. Het gaat om een minimumcijfer afkomstig van de Nederlandse abortuscentra en slaat enkel op de legaal uitgevoerde (en door de abortusklinieken aangegeven) abortussen. Sommigen beweren dat het werkelijke aantal abortussen in Nederland jaarlijks 30.000 bedraagt.

Tot op het ogenblik dat abortus in België legaal werd gingen vele Belgische vrouwen voor een ingreep naar Nederland. De toename van het aantal abortussen in België na de legalisering (een stijging met ongeveer één derde, aldus het Kollektief Anticonceptie in Gent) is volgens abortuscentra een gevolg van het feit dat vele vrouwen die tot april 1990 naar Nederland gingen zich sindsdien in eigen land laten aborteren.

De stijging in België zou, zo beweren deze centra, parallel lopen met daling van het aantal abortusaanvragen van Belgische vrouwen in Nederland. ‘Het is mooi om te zien hoe daling en stijging in elkaar klikken: we zijn net communicerende vaten’, aldus Lucy Van Crombruggen van het Gentse KAC in Humo van 28 maart 1991. De abortuscentra willen aantonen dat het aantal zwangerschapsafbrekingen niet gestegen is na de legalisatie zoals sommige tegenstanders van legalisatie hadden voorspeld. Het is slechts wanneer men officiële Belgische cijfers naast officiële Nederlandse cijfers kan stellen dat men de juistheid van deze bewering enigzins zal kunnen toetsen, maar het zal wellicht nooit bekend zijn hoeveel zwangerschappen werkelijk afgebroken worden. Abortussen die ook onder de nieuwe ruimere wetgeving illegaal zijn, blijven uitgevoerd worden ondanks het wettelijk verbod. Deze illegale abortussen komen in de officiële cijfers niet voor.

Dr. Jean Amy, die zich van het oude wettelijk verbod op abortus nooit iets aantrok, verklaarde in Humo van 28 maart 1991 dat hij zich ook van de nieuwe wet niets aantrekt: ‘Ik vind dat een arts de ethische verplichting heeft zijn patiënten bij te staan, ook als hij daardoor niet aan de wettelijke bepalingen voldoet. Ik hoop dat u mij begrijpt’, aldus Prof. Amy.

De journalist van Humo vroeg niettemin om een verduidelijking: ‘Bedoelt u concreet dat de nieuwe wet abortus slechts in het eerste trimester van de zwangerschap legaal maakt?’

Prof. Amy: ‘Bijvoorbeeld. Ik kan mij best voorstellen dat ik in de toekomst nog eens een zwangerschap van 14 of 15 of 16 weken zal moeten afbreken omwille van sociale omstandigheden. Ik zeg er zeer duidelijk bij dat ik hoop dat ik dat niet meer zal hoeven te doen, maar ik vrees dat het overdreven optimistisch is te stellen dat dergelijke gevallen nooit meer zullen voorkomen. Duidelijk? Oké’.

Uiteraard zullen dergelijke zwangerschapsafbrekingen niet gemeld worden. Prof. Amy: ‘In de veronderstelling dat ik een abortus doe die niet aan de bepalingen van de Wet Lallemand-Michielsens voldoet, vraagt men mij de Evaluatiecommissie gegevens te verstrekken waardoor ik mezelf strafbaar stel. Nu ben ik bereid voor vele zaken door het vuur te gaan, maar ik ben geen volslagen idioot’. Ook in Nederland geven artsen toe dat zij ‘uit sociale overwegingen’ abortussen blijven uitvoeren buiten de termijnen en de voorwaarden die door de wet zijn voorzien.

Al zal het aantal abortussen dus nooit te achterhalen zijn, men kan stellen dat in Nederland en België samen minimaal 28.000 zwangerschapsafbrekingen per jaar plaatsvinden op een bevolking van 24 miljoen.

Dat is verhoudingsgewijs iets minder dan in West-Duitsland waar jaarlijks 85.000 abortussen gepleegd worden op een bevolking van 61,5 miljoen, en heel wat minder dan in Frankrijk waar, volgens Prof. Etienne-Emile Baulieu, de uitvinder van de abortuspil RU-486, jaarlijks 150.000 tot 200.000 ongewenste kinderen worden afgedreven op een bevolking van 53 miljoen. NRC-Handelsblad noemde op 13 april 1991 zelfs een cijfer van 20.000 abortussen per maand in Frankrijk, dus 240.000 per jaar. Dezelfde krant meldde eveneens dat in Spanje (37,5 miljoen inwoners) jaarlijks tussen 150.000 en 200.000 zwangerschappen worden afgebroken waarvan slechts 30 à 40.000 volgens de eisen van de wet.

In Groot-Brittannië wordt één op elke vijf zwangerschappen afgebroken. Tussen april 1987 en maart 1988 werden 157.100 abortussen gepleegd op vrouwen woonachtig in Engeland en Wales (49 miljoen inwoners). In 1975 ondergingen 40 procent van alle zwangere alleenstaande Engelse vrouwen een abortus. Tegenwoordig is dit aantal gedaald tot 35 procent, maar aangezien er vandaag meer alleenstaande vrouwen zijn dan vijftien jaar geleden, is het aantal abortussen op alleenstaande vrouwen gestegen. Men verwacht een verdere stijging tot het einde van de eeuw.

 

In de VS liggen de abortuscijfers hoger dan in West-Europa. In de Verenigde Staten (230 miljoen inwoners) worden jaarlijks 1,6 miljoen abortussen gepleegd, elke 20 seconden één. Het aantal abortussen per 1000 geboorten bedraagt 356, wat betekent dat bijna één op vier van alle zwangerschappen door een doelgericht ingrijpen van buitenaf wordt beëindigd. Volgens Katha Pollitt in het New York Times Sunday Magazine van 20 november 1988 hebben 46 procent van de Amerikaanse vrouwen minstens één abortus ondergaan tegen het ogenblik dat ze de menopauze bereiken.

In Argentinië (28,5 miljoen inwoners) worden jaarlijks naar schatting 365.000 abortussen uitgevoerd, of 1.000 per dag. Ongeveer 30 procent van alle zwangerschappen wordt er afgebroken.

Abortus is echter geen plaag van de kapitalistische wereld. In het voormalig socialistische Oost-Europa en in de Sovjet-Unie liggen de cijfers nog hoger. In Polen (36 miljoen inwoners) worden jaarlijks 500.000 tot 1 miljoen abortussen gepleegd. Het eerste cijfer is afkomstig van ‘vrouwengroeperingen’, het tweede van de Katholieke Kerk. Als in Polen per hoofd van de bevolking slechts evenveel abortussen gepleegd zouden worden als in de VS zou het aantal slechts 250.000 bedragen.

Er bestaat ook een index die het aantal afgebroken zwangerschappen per 1.000 vrouwen van 15 tot en met 44 jaar aangeeft. Deze index bedraagt 5,3 voor Nederland; 7,7 voor België; 12,8 voor Groot-Brittannië; 17,7 voor Zweden; 20,0 voor West-Duitsland; 21,0 voor Frankrijk; 27,4 voor de Verenigde Staten; 61,5 voor de Chinese Volksrepubliek; en 181,0 voor de Sovjet-Unie.

Record-houders inzake abortus zijn de Sovjet-Unie en Brazilië. In de Sovjet-Unie vinden jaarlijks tien miljoen zwangerschaps-afbrekingen plaats op een bevolking van 265 miljoen. De Komsomolskaja Pravda meldde op 28 juni 1991 dat er voor 100 geboorten niet minder dan 137 abortussen zijn. Het Sovjet-vrouwenblad Rabotnitsa schreef in 1986 dat er tegenover elke levendgeborene baby twee abortussen staan. Zeventig procent van de vrouwen die in de stad wonen en negentig procent van de plattelandsvrouwen zouden hun eerste zwangerschap afbreken, aldus Rabotnitsa. Abortus is in de Sovjet-Unie een courante vorm van geboortebeperking. Meer dan 75 procent van alle Sovjet-vrouwen heeft één of meerdere malen in hun leven abortus laten plegen. Eén op vier van alle abortussen ter wereld vinden in de Sovjet-Unie plaats.

Hoewel abortus in Brazilië, behalve na verkrachting of als het leven van de vrouw in gevaar is, verboden is gebeuren er, volgens cijfers die De Standaard op 29 maart 1991 ontleende aan het Amerikaanse persagentschap Associated Press, naar schatting vier miljoen zwangerschapsafbrekingen per jaar op een bevolking van 150 miljoen. Volgens Associated Press woont in Brazilië drie procent van de wereldbevolking maar vindt er tien procent van het aantal abortussen plaats.

Het aantal abortussen wereldwijd bedraagt volgens Associated Press zo’n 40 miljoen per jaar. De Franse Prof. Baulieu beweert daarentegen dat er jaarlijks wereldwijd tussen 50 en 100 miljoen abortussen plaatsvinden. Zelfs als we van de laagste schatting uitgaan – 40 miljoen – betekent dit dat er elke minuut 75 kinderen worden geaborteerd en elke dag 110.000. Dit is exact de helft van het aantal kinderen dat er volgens de UNFPA, de Wereldbevolkingsdienst van de Verenigde Naties, wordt geboren: 150 per minuut, 220.000 per dag, 80 miljoen per jaar. Dit betekent dat de mens één op drie van alle zwangerschappen afbreekt. Dit is, wanneer men er over nadenkt, een gigantisch cijfer. Het betekent dat abortus een van de meest voorkomende ‘medische’ verrichtingen ter wereld moet zijn en dat er wereldwijd enorme economische en financiële belangen mee gemoeid zijn.

In 1988 bedroeg het wereldbevolkingscijfer 5 miljard. In 2000 zal het volgens de UNFPA 6 miljard bedragen. Zonder abortus zou dit cijfer op 6,5 miljard liggen. Sommigen zien er ongetwijfeld wél een teken van beschaving en vooruitgang in dat de mensheid zich op twaalf jaar tijd dankzij abortus van 500 miljoen meeëters en medevervuilers kan ontdoen. Men moet er overigens ook rekening mee houden dat de voorbije twaalf jaar ook reeds 500 miljoen menselijke embryo’s en foetussen werden gedood in de negen maanden tussen conceptie en geboorte. Zonder abortus zou de wereldbevolking thans reeds zes miljard voorbij zijn en afstevenen op zeven miljard tegen het jaar 2000. Voor elke vijf mensen die er thans zijn, er ééntje bij. Is dat de prijs die wij moeten betalen voor onze moraliteit?

Toen paus Johannes Paulus II bij zijn bezoek aan Polen in juni 1991 een vergelijking maakte tussen abortus en de holocaust werd daarop vanuit joodse hoek door sommigen geschokt gereageerd. Die reactie was begrijpelijk. De holocaust was zo verschrikkelijk dat men zich moeilijk kan voorstellen dat er nog verschrikkelijker of even verschrikkelijke dingen bestaan. En toch was de vergelijking van de paus terecht.

Abortus stelt een enorm moreel probleem. Wie het goedkeurt heeft geen argumenten meer om immorele doelstellingen als die van Hitler af te keuren. Stel eens dat Hitler ‘slim’ was geweest, dat hij in plaats van de joden met gas uit te roeien besloten had voor zijn endlösung rustig de tijd te nemen en er zich toe had beperkt alle zwangere joodse vrouwen te aborteren. In plaats van de reeds geboren joden uit te roeien zou hij de ongeboren joden uitroeien en de anderen met rust laten tot ze na één generatie vanzelf uitgestorven zouden zijn. De ‘slimme’ Hitler zou doden op een voor de moderne mens aanvaardbare manier: zonder lijken achter te laten, zonder zijn slachtoffers luide kreten te ontlokken en zonder het risico te lopen dat de gemoedsrust van derden ooit zou worden gestoord door een confrontatie met het beeld van de doodsangst in de ogen van zijn slachtoffers.

Het is belangrijk te benadrukken dat onze hypothetische ‘slimme’ Hitler uiteindelijk exact hetzelfde immorele doel nastreeft als de historische Hitler die zijn handen wél besmeurde met het bloed van zijn slachtoffers: de verdwijning van alle joden. We weten dat het doel de middelen niet heiligt. Dat is de les die we kunnen trekken uit de bloedige geschiedenis van de twintigste eeuw waarin diverse (soms goedmenende) tirannen door het ‘tijdelijk’ gebruik van geweld een utopisch paradijs wilden vestigen. De vraag die zich hier echter stelt is een andere: heiligen de middelen het doel? Als de ‘slimme’ Hitler de endlösung van de historische Hitler had nagestreefd zonder zich ‘vuil’ te maken, zouden wij dat dan aanvaardbaarder hebben geacht?

Let wel: het gaat er niet om of we dit aanvaardbaar achten, maar of we het aanvaardbaarder achten. Uiteraard zal niemand betwisten dat ook de houding van de ‘slimme’ Hitler moreel onaanvaardbaar is. Maar waarom? Zijn de methoden van onze hypothetische ‘slimme’ Hitler die zonder zijn handen vuil te maken toch hetzelfde doel nastreeft als de historische Hitler in dezelfde mate moreel onaanvaardbaar als die van de historische ‘vuile’ Hitler, of zijn ze moreel een ietsje aanvaardbaarder? Met andere woorden: is morele onaanvaardbaarheid absoluut of zijn er gradaties die eventueel van middel tot middel, of van tijd tot tijd, kunnen verschillen?

Zeker, het is immoreel een vrucht te aborteren omdat het kind dat geboren zal worden een kind van een bepaald ras is. Dit kind wordt immers gediscrimineerd op basis van een arbitrair criterium waaraan het zelf volstrekt niets kan doen. Tegen dergelijke praktijken behoort elke weldenkende mens zich te verzetten. Toch gebeurt dat niet. De meeste weldenkende mensen zwijgen wanneer, zoals in de Volksrepubliek China vandaag, een vrucht geaborteerd wordt op basis van het even arbitraire criterium dat het kind dat geboren zal worden niet de eerstgeborene van zijn ouders is. Dit kind kan er toch ook niet aan doen dat het al een ouder broertje of zusje heeft. De meeste weldenkende mensen zwijgen wanneer, zoals in onze hospitalen vandaag, vruchten geaborteerd worden op basis van het criterium dat het om kinderen gaat met het Down-syndroom, de zg. mongooltjes. Deze kinderen kunnen er ook niet aan doen dat ze een chromosoom te veel hebben. Toch worden zelfs in katholieke hospitalen in Vlaanderen nagenoeg nergens nog mongooltjes geboren. Niemand stelt zich daar vragen bij. Integendeel, sommigen zien ook hierin een teken van vooruitgang en beschaving.

Sommigen zullen er op wijzen dat het morele verschil tussen het afbreken van de zwangerschap van een mongooltje door katholieke artsen en het afbreken van joodse zwangerschappen door de ‘slimme’ Hitler ligt in het feit dat het mongooltje afgedreven wordt met toestemming (of zelfs op vraag) van zijn ouders. Daarom zou dit laatste volgens sommigen moreel aanvaardbaarder zijn, net zoals het volgens diezelfde lieden moreel aanvaardbaarder zou zijn iemand te doden die daar zelf om gevraagd heeft dan iemand te doden die daar niet om vroeg. Dat is echter niet de vraag waarmee we ons hier bezighouden. De vraag die zich hier stelde was of de praktijken van de ‘slimme’ Hitler aanvaardbaarder zijn dan die van de historische Hitler. Als men niet aanvaardt dat abortus moord is kan men moeilijk anders dan het tegen hun zin vermoorden van reeds geboren, levende en levensvatbare joodse mensen ontoelaatbaarder achten dan het, tegen de zin van de ouders, doden of aborteren van ongeboren, niet-levensvatbare joodse vruchten. Het eerste is immers moord terwijl het tweede slechts het doelbewust vernielen van andermans eigendom kan zijn. Niettemin zal het resultaat van de werkwijze van de ‘slimme’ Hitler op termijn hetzelfde zijn als dat van de ‘vuile’ Hitler: de endlösung, het uitroeien van alle joden.

Hieruit zijn twee conclusies te trekken. Ten eerste loopt het afdrijven van ongeborenen uiteindelijk op exact hetzelfde resultaat uit als het doden van geborenen. Bijgevolg is het even reëel. Als het doel absoluut ongeoorloofd is, dan moeten ook de middelen dat zijn.

Ten tweede eindigt een beschaving zonder absolute moraal onvermijdelijk in Auschwitz; een joods Auschwitz, zoals in nazi-Duitsland, een Auschwitz van alle niet-eerstgeborenen, zoals in China, een mongools Auschwitz, zoals in Vlaanderen, het verschil is niet fundamenteel.

Een Auschwitz van de ongeborenen, al hoort niemand ooit een schreeuw van de slachtoffers, is even erg als een Auschwitz van geborenen. Niet alleen is het resultaat op termijn exact hetzelfde, vaak vloeien beiden in elkaar over. Het ene Auschwitz voert naar het andere en op de duur zijn ze ook niet meer uit elkaar te halen. Grenzen die niet absoluut zijn, smelten uiteindelijk weg.

De Poolse jodin Adina Blady Szwajger was 22 jaar in 1939 en net als dokter afgestudeerd toen de Duitsers haar land binnenvielen. Tijdens de oorlog werkte ze als arts in het kinderziekenhuis in het getto van Warschau. Heel haar na-oorlogse carrière, zo schrijft ze in Meer herinner ik me niet, het relaas van haar oorlogsjaren, heeft ze er aan getwijfeld of ze nog wel het recht had zich dokter te noemen omdat ze zich in het getto schuldig had gemaakt aan euthanasie en abortus.

Het leven in het getto was een leven met de dood achter elke hoek. De kinderen in het joodse ziekenhuis stierven als vliegen: aan ondervoeding, infecties en kogelwonden. Zij die bleven leven waren gedoemd voor het transport naar de uitroeiingskampen. Overal loerde de dood waaraan blijkbaar geen ontsnappen mogelijk was. Een van de kinderen vertelde aan Szwajger: ‘Toen mijn zusje doodging en mamma haar naar buiten had gebracht, had ze niet meer de kracht om te gaan bedelen en dus lag ze daar maar en huilde een beetje. Maar ik had ook geen kracht genoeg meer om naar buiten te gaan, dus mamma ging ook dood en ik wilde zo verschrikkelijk graag leven en ik bad, zoals pappa vroeger, voor ze hem vermoordden bedoel ik. Hij zei: ‘Shma Israel’, en ik begon dat ook te zeggen en ze kwamen de lichamen halen en zagen dat ik nog leefde en toen brachten ze me hierheen en ik ga leven’. Maar de dokter wist: ook deze kleine zal wellicht sterven.

De meeste kinderen wisten dit trouwens ook. Toen Szwajger enkele kinderen uit de weg was gegaan omdat een van hun kameraadjes was overleden, vertelden die haar: ‘Dokter, we weten waarom u niet naar ons toe gekomen bent om ons te zien. Maar wees niet bang. We zijn niet wanhopig. Tenslotte zal ons hetzelfde gebeuren’.

Szwajger en andere getto-artsen zagen het vaak als hun taak hun patiënten een pijnloze dood te bezorgen. De jonge vrouw spoot zieke kinderen de dood in om te voorkomen dat ze door de Duitsers naar Treblinka zouden worden gedeporteerd. Ze doodde een gekke joodse vrouw die op straat in het jiddisch begon te zingen door haar een fatale injectie toe te dienen en belette daardoor dat de gekke jodin de schuilplaats van andere joodse verstekelingen zou verraden. Toen Szwajger zwanger werd liet ze een abortus doen. Vriendinnen die ook troost in de liefde hadden gezocht en zwanger waren spoorde ze aan hetzelfde te doen omdat kinderen ‘alleen geboren mochten worden om te leven en niet om te sterven’.

In de onmenselijke context van het getto was die houding misschien begrijpelijk, maar daarbuiten was ze dat niet. Szwajgers houding in het getto zat haar heel haar verdere leven dwars. De dwanggedachte dat ze het recht niet had haar beroep nog uit te oefenen bleef haar achtervolgen: ‘Tenslotte begint men zijn loopbaan als arts niet door mensen in plaats van naar het leven naar de dood te leiden’.

Szwajger voerde euthanasie en abortus uit terwijl ze in de hel verbleef. Ze wist dat ook. Dergelijke dingen deed zij in het inferno waarin ze toen buiten haar wil moest leven en liever nooit verzeild was geraakt. ‘Soms denk ik dat alles nog steeds doorgaat, dat we nog steeds in die tijd leven. Daarom heb ik nooit zoals anderen kunnen leven. Zoals diegenen die de wijde wereld in gingen en helemaal opnieuw begonnen. Ze weten van een auto te genieten, van een flat, van de gemakken van het leven van alledag, of zelfs van het leven op zich. Het doet er niet toe, zeker nu niet’.

De artsen die vandaag abortus uitvoeren en de vrouwen die het ondergaan leven echter niet in het inferno van het Warschause getto. Zij genieten van hun auto, hun huis, de gemakken van het leven, en zij kiezen – men moet deze waarheid onder ogen willen zien – meestal voor een zwangerschapsafbreking omdat ze er nog voller van willen genieten, omdat ze op zoek zijn naar een vollere vorm van hun eigen geluk.

Abortus in dramatische noodsituaties komt bijna niet voor. Uit gegevens van Belgische abortusinstellingen (gepubliceerd in De Morgen van 28 oktober 1989, op een ogenblik dat zwangerschapsafbreking in België nog verboden was) bleek dat de meest voorkomende reden waarom vrouwen in België tot abortus overgingen het ‘voltooide gezin’ was (29,5 procent). Daarna kwamen ‘relatieproblemen’ (27,6), ‘te jong’ (14,6), ‘studies’ (9,8), ‘geen kinderwens’ (4,2), ‘spreiding kinderen’ (2,5), ‘medische redenen’ (1,3), ‘te oud’ (1) en ‘verkrachting’ (0,8).

Als we deze cijfers optellen, vinden we een verklaring voor 91,3 procent van het aantal abortussen. Indien we ervan uitgaan dat ‘noodsituaties’ enkel slaan op ‘medische redenen’ (zoals levensgevaar voor de moeder en een gehandicapte baby) en ‘verkrachting’, stellen we vast dat deze redenen slechts de motivatie waren voor 2,1 procent van het jaarlijkse aantal van 15.000 abortussen die voor de legalisatie in België plaatsvonden. Dit cijfer komt overeen met een gelijkaardig cijfer uit Nederland: ongeveer 3 procent.

Indien we echter ruim zijn en veronderstellen dat ook de 8,7 procent waarvoor door de Belgische abortuscentra geen verklaring werd gegeven, als ‘noodsituaties’ in aanmerking komen, stellen we vast dat 13.380 – of 89,2 procent – van de Belgische abortussen met noodsituaties niets te maken hebben. De in De Morgen gepubliceerde cijfers werden door de abortusinstellingen overigens vrijgegeven als argument tegen het destijds door de christen-democraten gelanceerde voorstel om abortus slechts toe te staan in gevallen van verkrachting, incest en levensgevaar voor de moeder. Dergelijke beperkte legalisering zou immers niets veranderen aan de ‘bestaande hypocriete toestand’ waarbij abortus, hoewel verboden, toch op grote schaal gebeurde, argumenteerden de abortusinstellingen. ‘De meeste vrouwen blijven bij zo’n eenzijdig standpunt gewoon in de illegaliteit zitten’, aldus Vicky Claeys van het Centrum voor Geboortenregeling en Seksuele opvoeding (CGSO) in De Morgen.

Impliciet wordt daarmee het keiharde oordeel onderschreven dat de dichter Jan Veulemans in zijn Vogelvrij Dagboek over abortus geeft: ‘Vraagt iemand mij wat het afschuwelijkste is dat ik in mijn leven zal gekend hebben, dan zal dat niet de Tweede Wereldoorlog zijn, niet de deportatie en de uitroeiing van miljoenen volwassenen, niet de hongerdood van niet te tellen onschuldigen, hoe onnoemelijk droevig al deze dingen ook zijn. De moord op miljoenen ongeboren kinderen is mij nog afschuwelijker, omdat de slachtoffers de meest weerlozen en de motieven in de meeste gevallen de meest egoïstische zijn’.

En toch verheft er haast niemand zijn stem tegen deze holocaust en marginaliseren diegenen zich die luidkeels schreeuwen dat deze moordpartij niet tolereerbaar is. De stem van het moderne geweten is al even stil als de schreeuw van de slachtoffers.

Hoofdstuk 3: Het drama van Rijswijk

Op 26 februari 1986 voerden drie artsen in Rijswijk, een voorstad van Den Haag, een abortus uit bij een zestienjarig meisje dat zwanger was geraakt bij een stoeipartij met een vriendje. De vrucht was zes en halve maand (26 weken) oud. De geaborteerde baby bleek, tot ontzetting van de artsen, de abortusingreep te hebben overleefd. Maar de artsen weigerden het kind te verzorgen. Ze lieten de baby – een jongetje – liggen tot hij stierf.

De medische wetenschap is vandaag in staat te vroeg geboren kinderen te redden die slechts 22 weken in de baarmoeder hebben doorgebracht. De overlevingskans van een te vroeg geboren vrucht van 26 weken bedraagt in Nederland 47,2 procent. De baby van Rijswijk had, mits verzorging, een kans van nagenoeg één op twee gehad om te blijven leven. Toch staken de artsen geen vinger uit.

Op 10 april 1986 arresteerde de politie van Den Haag de drie betrokken artsen op verdenking van doodslag op een levensvatbare baby. De officier van justitie stelde hen onmiddellijk terug in vrijheid toen de artsen verklaarden dat het kind niet levensvatbaar was geweest omdat het bij de abortusingreep ‘beschadigd’ was geworden. De patholoog-anatoom die het lijkje had onderzocht ontkende dat het kind niet-levensvatbaar was geweest, maar de officier van justitie aanvaardde de interpretatie van de aborterende artsen. Omdat de Rijswijkse baby bij de abortusingreep ‘beschadigd’ was, werd de weigering van de artsen om het kind te verzorgen gekwalificeerd als ‘passieve euthanasie’ (het niet-verzorgen van een niet-levensvatbare mens). Het ‘beschadigen’ zelf van de baby was geen doodslag omdat dit gebeurde op een ogenblik dat de baby nog in de baarmoeder verbleef en dus nog geen ‘mens’ was.

Het ‘drama van Rijswijk’ veroorzaakte enige (niet veel, maar toch een beetje) commotie in de Nederlandse pers. ‘Overal hoor je praten over de slachtoffers’ schreef Emmy van Overeem in Elseviers Magazine van 26 april 1986: ‘Ze hebben medegevoel nodig, het zestienjarige meisje dat werd belast met een niet meer te vergeten leed, de verwekker die nu wordt geconfronteerd met een niet verwacht en nooit bedoeld gevolg van zijn domheid, de familie die opeens in het schijnsel van een negatieve publiciteit staat. Bij het lijkje van de kleine hoofdrolspeler komt, onder medelijden en sensatiebelustheid, nog iets naar boven. Verwarring? Onzekerheid? De achterafargumentatie dat het kind waarschijnlijk toch beschadigd was gebleken, redt de ongemakkelijke situatie’.

Het verbod op het doden van een mens is in Nederland niet absoluut. Het is strafbaar om een levensvatbare mens te doden, maar het wordt in de praktijk niet bestraft wanneer men een niet-levensvatbare mens doodt (actieve euthanasie) of laat sterven (passieve euthanasie).

Euthanasie is een woord met een moreel-positieve geladenheid. Het betekent letterlijk dat je iemand een goede dood (Grieks: eu thanatos) bezorgt. Je laat iemand, die zonder jouw hulp niet kan overleven, sterven omdat je oprecht meent dat dit goed voor hem is. Euthanasie is een dienstverlening, die echter slechts mogelijk is in een samenleving die niet vasthoudt aan een absoluut verbod op doden. Euthanasie en abortus liggen in elkaars verlengde. Ook abortus is een dienstverlening. Het wordt verricht en gepropageerd door sociaal bewogen mensen die oprecht menen dat ze hierdoor vrouwen in nood helpen. Ook deze dienstverlening is alleen mogelijk binnen een samenleving die het absolute verbod op doden heeft verworpen. De officiële leer van de katholieke kerk verbiedt abortus en euthanasie absoluut – d.w.z. in alle gevallen, ongeacht de sociale en menselijke drama’s die er soms aanleiding toe geven. Volgens de officiële leer van de katholieke kerk mag men iemand slechts helpen wanneer men dat op een moreel verantwoorde wijze doet. Helpen op een moreel niet geoorloofde manier is, hoe goedbedoeld ook, uit den boze.

Deze officiële leer wordt echter in katholieke instellingen niet meer onderwezen. Dienstverlening is ook voor moderne katholieken het medogenloze ideaal geworden waarvoor de eigen fundamentele overtuigingen moeten wijken. In de katholieke krant Gazet van Antwerpen verscheen in december 1990 een verslag over de werking van het katholieke gezondheidscentrum Marialand in Gent. Artsen van dit centrum houden zich bezig met het geven van seksuele voorlichting aan 12- en 13-jarige leerlingen uit katholieke scholen. ‘Het is een enorm succes’, zegt dr. Lieve Neyt. ‘Elke dag krijgen we hier drie tot vier klassen over de vloer. Kinderen van 12 jaar praten heel ongedwongen over al die dingen’. ‘En als de mevrouw bijna rond is met het verhaal over zwangerschap en bevalling,’ zo schreef de journalist van Gazet van Antwerpen die de les bijwoonde, ‘vraagt iemand doodernstig: ‘En wat heeft abortus hier nu mee te maken?’ Als ook dat wordt uitgelegd, schrikken ze: ‘Maar dat mag toch niet!’ ‘Het is jammer dat het soms moet gebeuren’, beaamt de dokteres. ’Maar je moet goed weten dat het voor een vrouw ook heel erg is als ze het moet laten doen, omdat ze niet voor het kind kan zorgen, dat geen enkele vrouw dat graag laat doen’. Iedereen knikt in alle ernst’.

Geoorloofde en gelegaliseerde abortus en euthanasie zijn kenmerken van een maatschappij die wordt beheerst door een helpersfilosofie waarin de (subjectieve) intentie, bijvoorbeeld de sociale bewogenheid van de helper, van veel groter belang is dan de (objectieve) daad die men stelt en zelfs het (eveneens objectieve) resultaat dat men bereikt. De helpers willen vol liefde ingaan op een onmiddellijk herkenbare nood maar bekommeren zich niet om dieperliggende (morele) vragen noch om de consequenties. Het gaat om een subjectieve ethiek die geoorloofd beschouwt wat mensen als goed ervaren. Doden is geen doden wanneer men het maar goed bedoelt. Vanuit dezelfde optiek spraken Westerse intellectuelen decennia lang deportaties en opsluitingen in de socialistische wereld goed omdat deze vereist waren ter opbouw van nieuwe utopische samenlevingen die men (vaak oprecht) beweerde na te streven. Vanuit dezelfde optiek weigert men nog steeds het nut van vele vormen van Westerse ontwikkelingshulp in vraag te stellen, hoewel men weet dat de structurele gevolgen ervan voor de Derde Wereld vaak rampzaliger zijn dan de rampen die men wil verhelpen.

De Nederlandse justitie en media gingen ervan uit dat de drie artsen van Rijswijk het goed hadden bedoeld. De daden die ze al dan niet hadden gesteld werden daardoor irrelevant, evenals het feit of de baby al dan niet levensvatbaar was geweest, zoals de patholoog-anatoom beweerde. Hadden de drie artsen immers geen meisje van 16 willen helpen door haar ervoor te behoeden heel haar verdere leven de gevolgen achter zich aan te moeten sleuren van een uit de hand gelopen stoeipartij? Het drama in ‘het drama van Rijswijk’ was voor justitie en media dan ook niet de abortus, maar het feit dat de artsen daarbij klungelend te werk waren gegaan waardoor de abortus het onverwachte en ongewilde resultaat opleverde dat men juist had willen vermijden: een kind. Het drama was niet de abortus en ook niet het feit dat de vrucht tijdens de ingreep werd beschadigd. Het drama was integendeel dat de vrucht niet voldoende was beschadigd zodat ze de abortusingreep had overleefd en men (even) met een huilend kind zat opgescheept, in plaats van met een aan stukken gescheurde stille foetus. Waar het zwijgen van de dood had moeten heersen, weerklonk een kreet van leven. Dàt was het ‘drama’, en niet het omgekeerde.

‘De foetus heeft alleen maar rechten wanneer hij het geluk heeft te kunnen ontsnappen zodat onze teergevoeligheid onze gemoedsrust verstoort wanneer we hem zouden willen vernietigen’, schreef de Britse krant The Times op 26 februari 1987 naar aanleiding van een gelijkaardig ‘drama’ in Groot-Brittannië waarbij een foetus een abortus overleefde. ‘In wezen gaat het om een oneerlijk sofisme dat stelt dat als men er maar in slaagt een ongeboren kind te aborteren voor het levensvatbaar is, het niet in staat is om levend geboren te worden’.

Het is cru, maar het komt er op aan dat artsen die een abortus uitvoeren er voor moeten zorgen dat ze de vrucht daarbij zozeer beschadigen dat zelfs een levensvatbaar kind geen kans maakt om de ingreep ooit te overleven. Bij de meeste abortussen wordt de vrucht tijdens de ingreep dan ook letterlijk uit elkaar gereten. Noch voor de wetgever noch voor aborterende artsen is er sprake van een mens terwijl de vrucht nog in de baarmoeder verblijft. Aangezien er geen sprake is van een mens, kan er dus ook geen sprake zijn van moord of doodslag. Een menselijke foetus is zelfs minder dan een dier. Men mag foetussen daarom straffeloos verdelgen op manieren waarop men zelfs geen dieren mag doden. Men zuigt foetussen uit, rukt ze uit elkaar, verbrandt ze in zoutoplossingen – alsof men kwaadaardige kankergezwellen wegbrandt. En men maakt er vervolgens kosmetische produkten van.

Toch komen ‘Rijswijkse drama’s’ vaker voor. Het Amerikaanse Center for Disease Control registreert jaarlijks meer dan 400 gevallen waarin de baby de abortus overleeft. Net als in Nederland worden artsen in dergelijke gevallen in de VS niet veroordeeld. Tegenwoordig komen er zelfs geen rechtszaken meer van. Op het eind van de jaren zeventig gebeurde dat wel een paar keer. Berucht is de zaak Floyd versus Anders waarbij rechter Haynesworth van het hof van beroep in Washington DC op 4 november 1977 de arts Jessie Floyd vrijsprak. Dr. Floyd had op 4 september 1974 een abortus uitgevoerd op een vrucht van 25 weken. De vrucht overleefde de ingreep. Tegen de zin van de moeder in had het verplegend personeel van het ziekenhuis de vrucht verzorgd. Het kind werd zelfs geopereerd om zijn leven te redden. Het overleed echter na 20 dagen.

Dr. Floyd werd voor de rechtbank gedaagd maar rechter Haynesworth sprak hem vrij met het argument dat hoewel het kind drie weken lang buiten de moederschoot in leven was gebleven, men het niet als een ‘persoon’ kon beschouwen omdat het door de moeder niet gewenst was. Het kind kon bijgevolg geen aanspraak maken op artikel 14 van de Amerikaanse grondwet die het ‘recht op leven, vrijheid en eigendom’ van ‘elke persoon’ garandeert.

Rechter Haynesworth verklaarde dat hij wel tot deze conclusie moest komen als hij de redenering van Roe versus Wade, de uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof waarbij abortus op 22 januari 1973 in de VS werd gelegaliseerd, logisch doortrok. Als het aborteren van een foetus immers toegelaten is wanneer de geboorte van een baby een gevaar oplevert voor de psychische en emotionele gezondheid van de moeder, dan mag men de foetus die per ongeluk de abortus heeft overleefd niet in leven houden tegen de wil van deze moeder in.

In 1981 ‘mislukte’ een abortus aan het University of Nebraska Medical Center. Een vrouw die met een zoutoplossing was ingespoten die normalerwijze de foetus doodt en de vrouw zo’n dag later doet bevallen van een levenloze vrucht, beviel ’s nachts van een huilende baby. De verpleegsters, aldus een verslag in de krant Philadelphia Inquirer, legden het kind in de lavabo van het washok en telefoneerden de huisarts van de vrouw, Dr. C.J. LaBenz, om te vragen wat ze nu moesten doen. Volgens de hoofdverpleegster vertelde Dr. LaBenz ‘het te laten waar het was en het enkele minuten in het oog te houden, het zou vanzelf wel sterven binnen een paar minuten’. In een gelijkaardig geval in New York weigerde een kinderarts naar de baby te komen kijken. Aan de verpleegster verklaarde hij: ‘Dat is geen baby. Dat is een abortus’. Een gelijkaardige reactie kon men lezen in de Londense krant The Guardian van 26 maart 1979. Een foetus had een abortus overleefd, maar volgens een arts was dat niet iets waarrond men zich problemen moest maken: ‘Het was een foetus die een beetje lawaai maakte, dat is alles’.

Het gaat bij een abortus immers niet om het doden van een kind maar van een ‘foetus’. Het wezen dat een abortus overleeft is dan ook geen kind maar een foetus die buiten de baarmoeder in leven is gebleven. Dit taalgebruik is belangrijk. Hoewel ‘foetus’ en ‘ongeboren kind’ (of ‘kind’ en ‘in leven gebleven foetus’) naar exact dezelfde realiteit verwijzen, verandert een naamswijziging in de perceptie van velen de realiteit. De namen wijzigen onze emotionele reacties en bijgevolg ook onze morele regels en wetten. In een tijd van ethisch emotionalisme, wordt de moraal door de emotie bepaald. We huilen niet omdat iets verkeerd is, maar iets is verkeerd omdat we erom huilen. Het ethisch emotionalisme waardoor de moderne mens zich laat leiden gaat ervan uit dat moraal eerder een zaak van subjectieve gevoelens is dan van objectieve en rationele argumenten.

Als het lot van een vrouw ons aan het huilen zet, dan doet het er wezenlijk niet toe welke objectieve daden er gesteld moeten worden om dit lot te verlichten. Om het lot van de vrouw, dat ons emotioneel verstoort, te verlichten, moet dan vaak het kindje dood. Als uit de benaming van deze objectieve daden enige afschrikwekkende kracht uitgaat (wat ongetwijfeld het geval is wanneer men de terminologie ‘het kindje moet dood’ gebruikt), dan wordt de terminologie eenvoudigweg gewijzigd tot er geen emotionele verstoring meer van uitgaat. Niet het ‘kindje’ moet dood maar de ‘foetus’. De foetus wordt niet ‘gedood’ maar ‘afgedreven’. De zwangerschap wordt niet ‘afgebroken’ – wat een onherroepelijke daad veronderstelt – maar ‘onderbroken’ – wat de indruk wekt dat men later de zwangerschap desgewenst kan voortzetten. Het pleit tenminste voor de Belgische wetgever dat hij van zwangerschapsafbreking spreekt, en niet, zoals de media, van zwangerschapsonderbreking.

Aborteurs zijn typische vertegenwoordigers van de moderne maatschappij met haar door emoties gedreven subjectieve helpersethiek. Ze laten zich vaak leiden door de beste bedoelingen. Het zijn dikwijls liefdevolle, bekommerde, sociaal bewogen mensen die vrouwen van een probleem willen afhelpen. Hun bedoeling is goed. Er hoeft zich, zo menen ze, dan ook niemand mee te bemoeien. De leidraad van de moderne subjectieve ethiek is eenvoudig: ‘Wat moreel verantwoord is, maak ik zelf op mijn eentje wel uit (en in geval van twijfel laat ik me leiden door mijn goede bedoelingen die alles rechtvaardigen)’.

De subjectieve helpersethiek is volslagen waardenvrij. Het is goed mogelijk dat iemand anders daden stelt die men zelf ethisch niet verantwoord acht, maar zolang die ander het goed bedoelt, is dat volgens de helpersethiek oké. Emmy van Overeem vergelijkt de subjectieve ethiek met een ‘etalage vol waarden en normen’ waar ieder naar eigen goeddunken uit kan nemen wat hij zelf wenst. ‘Wie geen eigen morele codes heeft, bekijkt de etalage, houdt daar een ruime vrijblijvendheid en grote theoretische tolerantie jegens de diversiteit van de mensheid aan over en hoeft met geen klant of patiënt meer over moraal te praten. Alles wat redelijk lijkt, mag bij hem en hij mag dat vervolgens ook. Overzicht van de ethische vitrine wordt beleefd als ethische objectiviteit en als vrijheidsscheppende neutraliteit in morele kwesties’.

Het was een collega van de Rijswijkse artsen, de Delftse ethicus en huisarts Dr. Hugo Verbrugh, die de consequenties hiervan het krachtigst samenvatte in een commentaar op het drama van Rijswijk: ‘Wat die artsen hebben gedaan, is naar eer en geweten gebeurd. Het was van een zeker moment af volledig verantwoord. Ze konden niet anders, omdat van dat moment af hun keuzes op zichzelf logisch en dus verantwoord waren. Dat moment was de keuze voor het gangbare mensbeeld, dat zegt: ’Wanneer een mens mens is, weten we niet’. Het geeft wel een grote vrijheid te denken: ’Ik bepaal wanneer iemand mens is’. Ik veroordeel dit niet als slecht, maar het is zeer eenzijdig. En rampzalig als het niet als zodanig wordt herkend’.

De subjectieve ethiek is per definitie relativistisch. Abortus prijkt prominent op de linkse progressieve agenda. Omdat er geen vaste morele referentiepunten meer zijn, kan men er alles mee rechtvaardigen. De verdedigers van abortus zijn dezelfde mensen die, al zijn ze zelf geen terrorist omdat ze persoonlijk vinden dat terreur te ver gaat, toch begrip kunnen opbrengen voor mensen als Ulrike Meinhoff. Werd Meinhoff immers niet gedreven door goede bedoelingen?

De subjectieve ethiek ontslaat de mens bovendien van elke verantwoordelijkheid voor zijn objectieve daden. Sommigen hebben het neerhalen van de absolutistische normen van de objectieve moraal toegejuicht omdat ze meenden dat dit tot een grotere persoonlijke ethische verantwoordelijkheid zou leiden. Ze vergisten zich. Met de teloorgang van de absolute moraal ging ook het persoonlijke verantwoordelijkheidsgevoel teloor.

Men eiste steeds meer rechten op en schoof steeds meer plichten van zich af. Met de toegenomen roep om meer ‘democratie’ en ‘vrijheid’ ging een steeds groter verlies aan verantwoordelijkheid gepaard. Uiteraard, want een recht waarvan de keerzijde geen plicht inhoudt leidt tot willekeur, net zoals een plicht waarvan de keerzijde geen recht inhoudt tot tirannie leidt. In beide gevallen – willekeur en tirannie – is er sprake van on-recht. Kletsend over solidariteit verviel de moderne ‘helper’ dan ook in een grenzeloos egoïsme waarin het recht van de sterkste prevaleerde als nooit tevoren. De ongeboren, ongewenste en onvolmaakte mens werd daarvan het eerste slachtoffer.

In België staat art. 350 van het Strafwetboek zwanger-schapsafbreking toe tot het einde van de twaalfde week na de bevruchting. Na deze termijn van twaalf weken blijft abortus geoorloofd ‘indien het voltooien van de zwangerschap een ernstig gevaar inhoudt voor de gezondheid van de vrouw of indien vaststaat dat het kind dat geboren zal worden, zal lijden aan een uiterst zware kwaal die als ongeneeslijk wordt erkend op het ogenblik van de diagnose’. In dit geval spreekt de Belgische wet zelfs helemaal niet meer van een termijn waarbinnen de ongeboren vrucht geaborteerd moet worden. De termijn strekt zich voor dergelijke therapeutische abortussen dan ook uit tot voorbij 22 weken, het tijdstip waarop een kind na een vroeggeboorte door de moderne geneeskunde gered kan worden. De Belgische wet zegt evenmin dat de zware en ongeneeslijke kwaal de levensvatbaarheid van het kind moet verhinderen. Mongolisme of een misvorming van de ledematen bijvoorbeeld, zijn zware en ongeneeslijke kwalen die strikt genomen de levensvatbaarheid van een mens niet aantasten, maar dat hoeft niet: als de kwaal ongeneeslijk is en de moeder en twee artsen zijn van mening dat abortus geoorloofd is, dan is de abortus volgens de wet geoorloofd. Abortus van een gehandicapt kind is in België dan ook toegelaten tot negen maanden na de bevruchting.

Het lijkt verschrikkelijk dat de Belgische wetgever dit kan hebben bedoeld. Toch is het moeilijk om tot een andere conclusie te komen. De wetgever was immers op de hoogte van de bezwaren vanwege gehandicapten tegen de wet, maar hij vertikte het aan deze bezwaren tegemoet te komen en weigerde eveneens om een wettelijke termijn voor de therapeutische abortus in te voeren. De vereniging ANGST (Actiecomité namens Gehandicapten solidair tegen het wetsvoorstel Herman-Michielsens) en andere belangengroepen van gehandicapten hebben tijdens het abortusdebat in het najaar van 1989 en het voorjaar van 1990 bij herhaling de barbaarse, grove discriminatie van gehandicapten aangeklaagd. Tevergeefs. De nieuwe wet doet aan ‘preventie van gehandicapten via abortus’, schreef Herman Wouters, oprichter van ANGST: ‘Verdoezelend wordt dit therapeutische abortus genoemd of abortus om te genezen. Een handicap wordt op die manier wel erg drastisch genezen!’.

Dr. Philippe Schepens uit Oostende, de secretaris-generaal van de Wereld Federatie van Artsen voor de Eerbied van het Menselijk Leven, waarbij 300.000 geneesheren uit een 60-tal landen zijn aangesloten, stelt dat ‘een ziekte behandelen door de patiënt te doden volledig in strijd is met de elementaire logica van het menselijk verstand, maar dit komt vaak voor in onze landen’. Volgens Dr. Schepens wordt dit totaal onlogische gedrag verklaard door het feit dat vele artsen er de voorkeur aan geven liever de maatschappij dan de individuele mens te behandelen. Op het Internationaal Congres van het Gezin in Brussel in maart 1988 klaagde hij chromosomaal racisme aan: ‘Artsen discrimineren op basis van chromosomale afwijkingen. Heeft de ongeborene een derde chromosoom 21 (die mongolisme veroorzaakt) te veel, of lijdt hij aan een zwakke 10de chromosoom, of lijdt hij aan een andere storing die een handicap teweeg brengt, dan moet hij of zij al te vaak dood door middel van abortus. Zelfs gezonde baby’s ontsnappen niet aan hun moordende handen, want als er sprake is van erfelijke ziekten zoals hemophilie, waar de jongetjes aangetast zijn, doch de meisjes gezond zijn, worden ook deze laatsten gedood omdat zij het zijn die de ziekte naar de volgende generatie overbrengen. De artsen willen door deze selectieve genocide de menselijke soort van erfelijke afwijkingen ’bevrijden’. Ze stellen zich ten dienste van de maatschappij eerst en zetten de individuele mens op de tweede plaats’.

Ondanks de protesten van gehandicaptenorganisaties keurden beide Belgische wetgevende Kamers het wetsvoorstel van mevrouw Michielsens goed zonder er één komma aan te wijzigen. Op die manier kwamen ze tegemoet aan de bezwaren die de werkgroep Genetica van het beginnend leven (bestaande uit bijna allemaal professoren) had geformuleerd op een in mei 1987 door staatssecretaris voor Volksgezondheid en Gehandicaptenbeleid Wivina Demeester georganiseerd colloquium over Bio-ethica in de jaren ’90. De werkgroep verweet de Belgische wetgever dat ‘een gehandicapt geboren kind vooralsnog geen rechtsvordering heeft tegen ouders, die tijdens de zwangerschap verzuimd hebben maatregelen te nemen (inbegrepen abortus), die de handicap hadden kunnen uitsluiten’. Ik heb dit een paar keer moeten herlezen, schreef Herman Wouters, ‘maar het staat er inderdaad zo’.

De discriminatie van het ‘beschadigde’ menselijk wezen is een logisch gevolg van de kwalificatie van menselijk leven die een maatschappij die niet vasthoudt aan absolute eerbied voor elke vorm van menselijk leven, onvermijdelijk moet doorvoeren. ‘Beschadigd’ en ‘gehandicapt’ menselijk leven wordt niet als volwaardig menselijk leven beschouwd. Ongeboren menselijk leven evenmin. Dit onvolwaardig menselijk leven krijgt dan ook niet de juridische bescherming die de wetgever aan volwaardig leven garandeert. Aangezien het de wetgever zelf is die bepaalt wat onvolwaardig en volwaardig leven is, en aangezien hij daarin volstrekt arbitrair te werk kan gaan, is het uiteindelijk de politieke meerderheid van het moment die over leven en dood beschikt en niet langer een aan traditie of religie ontleende absolute norm.

De individuele mens hoeft zich dan ook geen ethische vragen meer te stellen. In een systeem met een absolute norm moest hij zijn gedrag altijd toetsen aan deze norm. In een systeem waarin de politieke meerderheid de norm bepaalt, is deze toetsing weinig relevant. De politieke meerderheid kan morgen volledig anders zijn, en bijgevolg ook de morele norm. De norm wordt relatief en houdt dan ook op een norm te zijn. De ethiek houdt op te bestaan.

Onmiddellijk na de val van het communisme in zijn land in 1989 publiceerde de Hongaarse schrijver György Konràd een essay – het eerste dat hij sinds 12 jaar weer officieel mocht publiceren – waarin hij de instelling van een absoluut taboe op het doden van mensen bepleitte. Zonder zo’n taboe, schreef Konràd, is een coherente ethiek onmogelijk en kan geen moraal bestaan. Hij verwierp elke uitzondering op dit verbod: ‘Rechtvaardigingen over welke mens je mag doden en welke niet, zijn ideologieën. Van nature zijn ze partieel, vooringenomen en eenzijdig’. Voor Konràd, die aan den lijve ondervond wat het is om te leven in een maatschappij waarin het leven van het individu ondergeschikt was aan een ideologisch ideaal, is het duidelijk: ‘Ik stel dat elke vorm van doden moord is’.

In onze maatschappij is een ideologische strijd aan de gang met als inzet de fundamenten van die maatschappij zelf. De Westerse beschaving waarin wij leven is historisch en organisch gegroeid vanuit de joods-christelijke traditie. Een kenmerk van die traditie is dat haar morele basiswaarden absoluut zijn. Moreel absolutisme gaat uit van de veronderstelling dat er bepaalde regels bestaan, met permanente en universele gelding, die de basis moeten vormen van elk door mensen ontworpen rechtssysteem. Door deze regels te aanvaarden doet de mens een oefening in nederigheid. Hij aanvaardt dat er beperkingen zijn aan de menselijke wijsheid en dat geen enkele menselijke samenleving volledig soeverein kan zijn. Het menselijk recht moet gebaseerd zijn op de door God gegeven natuurwet. We mogen natuurrecht interpreteren, maar niet opheffen.

Een van de absolute waarden waarop de christelijke beschaving steunt is de regel dat het geven en het nemen van leven een goddelijk prerogatief is. Deze regel is een van de hoekstenen van ons Westers politiek bestel. We noemen dit bestel een democratie omdat de wil van de meerderheid er de wet bepaalt, maar het gaat niet om een absolute democratie omdat aanvaard wordt dat het fundamentele kenmerk van de natuurwet juist is het ‘niet-bezitten’ door de politieke macht van bepaalde rechten, zoals het recht op leven en dood van de mens. De politiek is in dergelijk moreel-absolutistisch systeem niet de hoogste norm, zelfs niet wanneer die politiek volgens de meerderheidsregel tot stand komt. De politiek is er wezenlijk anti-politiek, dat wil zeggen een politiek die op een moreel fundament staat. De weerstand tegen de almacht van (zelfs de democratische) staat moet gezocht worden in dit boven-politieke morele fundament.

Er zijn casuïstische discussies mogelijk over de vraag of er toch niet een paar zeer uitzonderlijke situaties zijn waarin het doelbewust doden van een mens geoorloofd zou kunnen zijn, zoals ‘tirannenmoord’ (het doden van Adolf Hitler bijvoorbeeld om op die manier het leven te redden van toekomstige slachtoffers van de tiran). Vast staat evenwel dat het doelbewust gericht doden van onschuldigen absoluut verboden is. Daarom verbiedt de Katholieke Kerk zelfs de therapeutische abortus waarbij een ongeboren kind wordt verwijderd om het leven van de moeder te redden.

Men zegt ook, maar dit is omstreden, dat, hoewel het nemen van leven alleen aan God toekomt, de overheid niettemin het recht heeft om in bepaalde gevallen de doodstraf te voltrekken, bijvoorbeeld op mensen die zich aan een gruwelijke moord hebben schuldig gemaakt. Het wekt verwarring dat nogal wat tegenstanders van abortus tegelijk voorstanders van de doodstraf zijn. Deze opmerkelijke houding ondermijnt de stelling dat alleen God het recht heeft over leven en dood te beschikken. Voorstanders van de doodstraf hanteren het argument dat de vreselijkste, ultiemste, onherroepelijkste aller straffen juist voltrokken moet kunnen worden aan mensen die bewust de vreselijkste, ultiemste, onherroepelijkste aller misdaden hebben begaan, namelijk het schenden van het absolute recht op leven van een mens. Bovendien zou de doodstraf de kans op onherroepelijke misdaden in de toekomst verkleinen omdat potentiële moordenaars erdoor worden afgeschrikt en vermoedelijke recidivisten erdoor uit de samenleving worden verwijderd.

Het tweede argument pro-doodstraf overtuigt niet omdat het slechts een variant is van de stelling dat het doel de middelen heiligt. Het is een argument dat men ook pas in de rationalistische 19de en 20ste eeuw is gaan gebruiken. Over het eerste argument schreef de Britse historicus Paul Johnson in The Times van 22 augustus 1985: ‘In maatschappijen die zich door het natuurrecht laten inspireren wordt moord als een uitzonderlijk afschuwelijke misdaad beschouwd. Paradoxaal genoeg is deze publieke afschuw altijd via de doodstraf tot uiting gekomen. Het is een ontzagwekkende, zelfs weerzinwekkende, instelling, de uiterste vorm van uitoefening van de overheidsmacht, het punt waarop de overheid het dichtst het usurperen van de goddelijke autoriteit benadert. Het kan alleen verrechtvaardigd worden op grond van het feit dat het door zijn intrinsieke maar heilzame vreselijkheid de omvang voelbaar maakt van de misdaad die het bestraft’.

Ook dit argument is zwak. De doodstraf bestraft diegene die de grootste van alle misdaden heeft begaan door tegen hem dezelfde daad te begaan. Het gaat niet om een dicht benaderen van het usurperen van de goddelijke macht maar om een daadwerkelijk usurperen van de goddelijke macht. Het enige verschil is dat deze usurpatie niet gebeurt door een individueel persoon jegens een onschuldige, maar door de overheid, de staat, de rechterlijke macht of een uit het volk samengestelde jury jegens een schuldige. Maar is het daarom geoorloofd?

Paul Johnson legt echter wel de vinger op de wonde wanneer hij beklemtoont dat moord in samenlevingen die de doodstraf hebben afgeschaft overal verworden is tot een misdaad als een andere. Dit is geen toeval, zegt hij. Sommigen waren hier welbewust op uit. In zijn boek Intellectuals trekt Johnson de aandacht op het tien-puntenprogramma dat Cyril Connolly in 1946 in het Britse blad Horizon publiceerde en dat de blauwdruk zou worden voor de ‘permissieve maatschappij’. Zowel afschaffing van de doodstraf als legalisering van abortus stonden op dit actieprogramma. Vele fervente tegenstanders van de doodstraf zijn tegelijk felle voorstanders van abortus en euthanasie. Deze houding, al wordt ze er veel minder om bekritiseerd, is minstens even inconsequent als de omgekeerde houding. Velen die de legalisatie van abortus hebben verdedigd met het argument dat de meerderheid van de bevolking er voorstander van zou zijn en dat een democratische overheid het bijgevolg niet mag verbieden, eisen een afschaffing van de doodstraf met het argument dat een humane overheid in haar strafwetboek niet in de mogelijkheid ervan mag voorzien. Het feit dat de meerderheid van de bevolking voorstander is van de doodstraf is dan plots irrelevant.

Volgens Johnson was de politieke campagne die in talrijke Westerse landen tegen de doodstraf werd gevoerd dan ook niet ingegeven door een oprechte bekommernis om het leven, maar eerder door een tegenovergestelde bekommernis. Hij leidt dit af uit het feit dat de doodstraf in Groot-Brittannië niet vervangen werd door een andere straf die de afschrikwekkende kracht ervan benaderde: ‘Op het ogenblik dat de doodstraf werd afgeschaft, werd de bevolking herhaaldelijk gegarandeerd dat het substituut voor deze straf, de levenslange opsluiting, ook inderdaad levenslange opsluiting zou zijn. Deze garantie is echter waardeloos gebleken. Er zijn maar enkele doders die langer dan zeven jaar in de gevangenis zitten. Velen zitten zelfs nog minder uit vanwege de toenemende tendens om daden waarbij een mens wordt gedood (acts of homicide) van moord (murder) tot doodslag (manslaughter) te herleiden. Men neemt de moraliteit en het persoonlijk gedrag van het slachtoffer in overweging zowel om de aanklacht te bepalen als om de straf te berekenen. De meest succesvolle verdediging van de doder is dan ook die waarbij de gedode wordt afgeschilderd als een monster. Hierdoor wordt een tweede moord op het slachtoffer gepleegd, namelijk een karaktermoord, terwijl de staat er als openbare aanklager het zwijgen toe doet. Wet en rechtbank wijzigen aldus onze hele houding ten opzichte van het doden en ondermijnen daardoor de eerbied voor het leven’.

Onze samenleving wordt doelbewust omgevormd van een samenleving gefundeerd op absolute waarden uit de joods-christelijke traditie, in een samenleving gestoeld op relatieve waarden in een geseculariseerde context. Moreel absolutisme moet wijken voor moreel relativisme. Eigenlijk is het hele proces al voltooid, want zelfs wat van de oude waarden overeind is gebleven, bleef dat niet uit functie van zijn aanspraak op absolute geldingskracht maar omdat er voorlopig nog een morele consensus rond bestaat. Vervalt die consensus op een dag, dan valt ook het morele principe weg. In feite is deze waarde dus ook al relatief geworden.

Er bestaat bijvoorbeeld nog steeds een maatschappelijke consensus over het verbod op moord. Abortus wordt echter niet als moord beschouwd omdat er geen morele consensus meer is om een foetus als volwaardig menselijk leven te beschouwen. Hij is op zijn best een mens van een lager niveau – een ‘unter-Mensch’. Ook de nazi’s ontkenden dat zij door de joden uit te roeien ‘volwaardig’ menselijk leven doodden. Het ging om mensen van lager niveau: ‘unter-Menschen’.

Niet-christenen merken vaak op dat het in een pluralistische maatschappij zoals de onze niet past dat absolute morele waarden uit de christelijke traditie gelding hebben voor allen. Hun argumentatie luidt als volgt: ‘Als een christelijke vrouw die het slachtoffer werd van een verkrachting vindt dat abortus immoreel is, dan zal niemand haar tot abortus dwingen. Maar het is ongepast dat christenen een niet-christelijke vrouw die werd verkracht het recht op een abortus ontzeggen’. We raken hiermee de kern van het probleem. Het kenmerk van de absolute moraal is immers dat zij absolute gelding heeft, voor christenen zowel als voor niet-christenen. Een christen gelooft immers dat elke foetus volwaardig mens is, of die foetus nu christelijke ouders heeft of niet, of hij voortgesproten is uit de liefdevolle vereniging van zijn ouders, of uit verkrachting of incest. Als de absolute moraal slechts geldt voor diegenen die haar absoluut achten, dan volstaat het dat men van mening verandert om er niet meer door gebonden te zijn, dan is de moraal bijgevolg niet langer absoluut maar relatief.

Binnen een systeem met een absolute moraal heeft het pluralisme dus grenzen, namelijk de beperkingen opgelegd door de natuurwet. Het staat ouders vrij hun kind thuis in het Nederlands op te voeden of in het Singalees, maar niet om het te eten te geven of niet. Zij mogen er over beslissen of zij hun kind thuis geboren zullen laten worden of in de kliniek, maar niet of ze het geboren zullen laten worden of niet. Men kan argumenteren dat christenen hierdoor hun mening opdringen aan anderen, maar feit is dat de beschaving waarin wij leven op christelijke basis werd gegrondvest, en dat men ook het pluralisme aan deze christelijke traditie dankt. Noch de islamitische staten, noch de atheïstische regimes hebben een pluralistische traditie. Het pluralisme spruit namelijk voort uit hetzelfde beginsel als de absolute moraal: de (christelijke) nederigheid. Deze nederigheid doet de mens aanvaarden dat er beperkingen zijn aan zijn wijsheid en dat anderen er een andere mening op na mogen houden.

Pluralisme is echter geen algemeen principe. Als men het niet tempert, vreet het zichzelf op. Pluralisme is een praktische regeling voor het vreedzaam naast elkaar bestaan van verschillende meningen binnen één overkoepelende traditie. De principes waarover iedereen het eens is, zijn altijd veel belangrijker en substantiëler dan die waarover men het niet eens. Is dat in een maatschappij op een bepaald ogenblik niet langer zo, dan is die maatschappij in ontbinding: de fundamenten waarop de beschaving steunt – in ons geval christelijke – worden dan weggeslagen. Dit betekent daarom nog niet dat de hele maatschappelijke structuur onmiddellijk in elkaar stort, maar wel dat er niet veel duwtjes nodig zijn om de totale ineenstorting te bewerkstelligen.

Als het immers op basis van pluralistische principes geoorloofd is dat bepaalde mensen hun ongeboren kinderen doden, waarom zou het dan niet geoorloofd zijn dat op basis van dezelfde pluralistische principes bepaalde mensen andere mensen vermoorden? De nazi had vijftig jaar geleden tot de jood kunnen zeggen: ‘Aangezien ik meen dat joden unter-Menschen zijn, mag ik jou doden, en jij moet dit als pluralist respecteren. Ik respecteer immers ook jouw mening dat Duitsers mensen zijn en dat jij mij daarom niet mag doden’. Dit voorbeeld klinkt onzinnig omdat iedereen weet dat de nazi-maatschappij geen pluralistische maatschappij was. Pluralisme dat niet begrensd wordt door absolute morele waarden, leidt tot de dood van het pluralisme. In een pluralistische maatschappij zonder absolute moraal vertoont de morele consensus de neiging te verschrompelen, want de principes die algemeen aanvaard worden nemen steeds verder af tot uiteindelijk geen enkele waarde nog overeind blijft, zelfs niet die van pluralisme. Het volstaat dat een mening op een bepaald ogenblik niet meer als een ‘volwaardige mening’ wordt erkend opdat diegenen die deze mening hebben het recht erop wordt ontzegd.

Ook het pluralisme is bijgevolg een van de vele aan het christendom ontleende Westerse beschavingswaarden die wanneer ze losgekoppeld worden van hun christelijke omkadering op hol slaan en zichzelf vroeg of laat verdelgen. De keuze ‘voor of tegen abortus’ was dan ook een veel fundamentelere keuze: het was een keuze voor of tegen onze beschaving en onze rechtsstaat en alles wat voortvloeide uit tweeduizend jaar christelijke traditie.

Momenteel hangt onze samenleving nog tussen twee morele normenstelsels – het christelijke en het neo-heidense – in. Dit leidt tot een ‘ethische schizofrenie’ die zeer scherp werd weergegeven in een editoriaal in het Amerikaanse artsenmaandblad California Medicine van september 1970: ‘In weerwil van de eeuwenoude Westerse ethiek van de intrinsieke en gelijke waarde van elk menselijk leven ongeacht zijn stadium, conditie of status, wordt abortus aanvaard als een moreel geoorloofd, juist en zelfs noodzakelijk fenomeen. Aangezien de oude ethiek nog niet volledig is verdrongen, is het noodzakelijk gebleken abortus te onderscheiden van doden, iets wat sociaal verwerpelijk blijft. Hieruit volgt een opvallende verdringing van het wetenschappelijke alombekende feit dat menselijk leven begint bij de conceptie en voortduurt, zowel binnen als buiten de baarmoeder, tot op het ogenblik van de dood. De omvangrijke semantische gymnastiek die nodig is om abortus te rationaliseren als alles behalve het doden van menselijk leven, zou bespottelijk zijn als ze niet afkomstig was van sociaal onberispelijke kringen. Men beweert dat deze schizofrene sofisterij noodzakelijk is aangezien men reeds een nieuwe ethiek heeft aanvaard terwijl men de oude nog niet heeft verworpen’.

Het is de botsing tussen deze twee ethische stelsels die aanleiding tot enig drama kan geven en die ook ten grondslag lag aan het ‘drama van Rijswijk’. Naarmate de nieuwe ethiek veld wint, neemt de commotie echter af en verliest het drama zijn dramatische waarde. Een mens went aan alles.

Hoofdstuk 4: Het offer van Hazel

In Londen woont Adam, een jongetje dat zijn moeder nooit heeft gekend. Zijn moeder, de 32-jarige verpleegster Hazel Lester, overleed in september 1983 toen Adam nauwelijks enkele dagen oud was. Enkele Britse kranten brachten het verhaal van haar dood. Hazel was een paar maanden zwanger toen ze in het voorjaar van 1983 te horen kreeg dat ze longkanker had. De dokters konden haar leven redden maar zouden haar dan wel onmiddellijk zware medicijnen moeten geven waaraan haar ongeboren kind waarschijnlijk zou sterven. Dat wilde Hazel niet. Ze koos voor haar kind.

Zeven weken na de geboorte van Adam stierf zijn mama. Ze had de baby, die twee maanden te vroeg was geboren, in totaal vier keer gezien. Toen ze Adam een week voor haar dood een laatste keer mocht strelen, weende heel het aanwezige ziekenhuispersoneel. Voor haar ‘lieve kleine jongen’ liet Hazel een verzegelde brief na. Wanneer Adam oud genoeg is om te begrijpen zal hem die worden overhandigd.

Toen Adam nog in zijn moeders schoot leefde, had Hazel vaak tot hem gepraat en liedjes voor hem gezongen. Ze had de ongeboren Adam reeds als mens behandeld. Voor haar was de foetus in haar buik reeds de concrete mens geweest die ze nooit zou kennen. Omdat Hazel in Adam al een mens had gezien toen die nog geen mens was, is Adam vandaag een mens. Juist daaraan dankt Adam zijn leven: Mensen zijn pas mensen als anderen hen als mens erkennen.

In het najaar van 1990 lukte het enkele artsen van een ziekenhuis in San Francisco om een 23 weken oude foetus in de baarmoeder te opereren en een longtumor bij de baby te verwijderen. Eerst werd de buikholte en de baarmoeder van de vrouw operatief geopend. De linkerarm en de borst van het kind werden gedurende twintig minuten blootgelegd en de tumor werd door een opening in de ribben van de baby weggehaald. Zeven weken na de operatie werd de baby via keizersnede ter wereld gebracht. Het kind – een meisje – verkeerde in goede gezondheid.

We leven in een maatschappij waarin artsen kosten noch moeite sparen om te vroeg geboren kinderen van 22 weken te redden en terzelfdertijd kinderen van dezelfde leeftijd aan stukken snijden. Als de vrouw haar kind wenst doet men alles om het te redden. Als ze het kind niet wenst, maakt men het dood. Toen het abortusdebat in België aan de gang was, voerde het Vrouwen Overleg Komitee campagne voor legalisering van abortus met de slogan: ‘Gewenste kinderen, gelukkige kinderen’. Gerard Bodifée schreef in De Standaard dat hij dit een vreselijke slogan vond omdat de logische tegenhanger ervan ‘ongewenste kinderen, dode kinderen’ is. Zelfs Artsenkrant, een blad voor geneesheren dat niet afwijzend stond tegenover abortus, merkte in een reactie op deze slogan op: ‘Of het nu gaat om pill failure of method failure, je kan beter niet het ongewenste kind van de rekening zijn’. Vrouwen krijgen tegenwoordig ook geen kinderen meer, ze nemen kinderen, en als ze er een krijgen dat ze niet wensen, dan maken ze het kapot.

Niet het objectieve gegeven dat er een kind is bepaalt of we het als mens respecteren of niet, maar wel het volstrekt subjectieve gegeven of dit kind in hoofde van een vrouw gewenst is of niet. Alleen zo kan verklaard worden dat de spectaculaire toename wereldwijd van wettelijke zwangerschapsafbrekingen zich heeft voorgedaan op een ogenblik dat de verbluffende toename van kennis over het pre-natale leven onomstotelijk bewees dat het aborteren van een foetus gelijk staat aan het doden van een mens.

Het menselijk leven begint op een zeer precies moment: de bevruchting. ‘Kinderen’, zegt Jérôme Lejeune, professor Algemene Genetica aan de Sorbonne te Parijs, ‘zijn verbonden met hun ouders, de ene generatie met de volgende, door middel van een materiële band, de lange DNA-molecule, waarop heel de muziek van het leven geschreven staat. Als ik spreek van muziek is dat omdat dit het beste beeld is dat ik kan vinden voor die één meter lange molecule, die, zorgvuldig opgeplooid, kleine bolletjes vormt, die wij chromosomen noemen. Zij zijn opgehoopt binnen de kop van de spermatozoïde en zijn samen niet groter dan de punt van een naald. Op deze lange band zijn juist zoals op de band van een magnetofoon alle instructies geregistreerd die zullen toelaten de symfonie van het leven af te spelen. Wij weten dat op dezelfde wijze, zodra de noodzakelijke en voldoende informatie in het bevruchte eitje is samengebracht, de levenssymfonie op gang komt. Bij het begin van het leven zijn ziel en lichaam, geest en materie zodanig verstrengeld dat zelfs de taal er geen verschil in maakt. Wij gebruiken hetzelfde woord bij het ontstaan van nieuwe ideeën als bij het ontstaan van nieuw leven in de moederschoot. In beide gevallen spreken wij van conceptie’.

Philippe Caspar, de Brusselse moleculaire bioloog die dokter in de geneeskunde en tevens doctor in de filosofie is, beweert dat zowel medisch-biologisch als metafysisch-filosofisch de oorsprong van een nieuw individu zeer precies bepaald kan worden: op het moment van de conceptie.

De mens plant zich, zoals de meeste levende wezens, voort door het geslachtsleven. Dit is een mechanisme waarbij twee gameten, de zaadcel van de man en de eicel van de vrouw, samensmelten tot een zygoot (bevruchte eicel).

Het lichaam van de vrouw produceert elke maand één eicel. Een zaadcel kan een eicel slechts bevruchten wanneer hij enkele uren in de schede heeft verbleven. Dit mysterieuze verschijnsel noemt men capacitatie. Men ontdekte het pas toen men begon te experimenteren met het artificieel bevruchten van menselijke eicellen in de proefbuis. Men moest toen op zoek gaan naar een vervanging voor de schede om de bevruchtende werking van de zaadcellen op gang te brengen. Men vond de oplossing door het mannelijk sperma te centrifugeren in een oplossing rijk aan albumine.

Van de vijfhonderd miljoen zaadcellen die de schede bij de paring binnendringen zal alleen de vlugste en de sterkste de eicel kunnen bevruchten. Zodra een zaadcel in contact komt met het membraan van een eicel, sluit deze zich immers af voor alle andere zaadcellen. De eicel keert haar elektrische polariteit om tegenover de buitenwereld. Zoals elke cel is ook de eicel negatief elektrisch tegenover de buitenwereld. Het verschil in spanning bedraagt ongeveer min 60 minivolt. Op het ogenblik dat de zaadcel zich vasthecht aan het membraan van de eicel wordt het celprotoplasma van deze laatste elektrisch positief. Deze merkwaardige verandering is belangrijk omdat ze het mechanisme uitmaakt dat de bevruchting van de eicel door meerdere zaadcellen onmogelijk maakt. Daardoor wordt, vanaf het eerste ogenblik van de ontmoeting tussen een eicel en een zaadcel, de muur voor het privéleven van het toekomstige embryo opgetrokken. Dit feit levert het biologische bewijs voor het feit dat er een geheel nieuwe entiteit is ontstaan waarvan de identiteit door de natuur onmiddellijk wordt beschermd.

De moderne biologie geeft dan ook een zeer duidelijke definitie van bevruchting: zij is de samensmelting van twee gameten waaruit een geheel nieuw organisme, de zygoot, ontstaat. Dit organisme bezit een specifieke eigenheid die bepaald wordt door de chromosomen die de dragers zijn van de genetische informatie en die aanwezig zijn in zaad- en eicel. Aangezien geen twee zaadcellen dezelfde genetische informatie meehebben is de zygoot volstrekt uniek en verschilt ze van de zygoten die ontstaan zouden zijn wanneer het ei bevrucht was geweest door andere zaadcellen. De biologische kenmerken van de mens die uiteindelijk uit deze zygoot zal voortkomen, liggen op dit ogenblik reeds grotendeels vast.

Zaadcel en eicel fusioneren tot één cel. Deze cel splitst zich na 24 uur onder invloed van bepaalde hormonen op in twee cellen die zich op hun beurt na twaalf uur verder opsplitsen, en dit met tussenpozen van twaalf tot vijftien uur constant blijven doen. Wanneer na een reis van een viertal dagen de opgesplitste zygoot, die nu blastocyste wordt genoemd, vanuit de eileider de baarmoeder bereikt bestaat ze reeds uit duizenden cellen. Hormonen bewerken vervolgens – we zijn nu ongeveer een week na de bevruchting – dat de blastocyste zich kan innestelen in de baarmoeder en geven het signaal door aan de vrouw dat er geen menstruatie meer moet volgen. Als de vrouw gevoelig is voor deze hormonale veranderingen kan ze nu al merken dat er iets is gebeurd. Eiwitten die in de blastocyste gevormd worden komen in de bloedsomloop van de moeder terecht. Ze zorgen ervoor dat via bloedproeven de zwangerschap onomstotelijk vastgesteld kan worden, nog voor het uitblijven van de menstruatie.

Drie weken na de bevruchting is de blastocyste uitgegroeid tot een embryo en zijn de eerste zenuwcellen aanwezig. Na acht weken zijn alle organen aanwezig en spreekt men van een foetus. De vrucht moet nu alleen nog maar verder groeien tot op het ogenblik van de geboorte, en daarna.

Volgens Dr. Caspar is het duidelijk dat het menselijk leven biologisch ontstaat wanneer op het ogenblik van de bevruchting een totaal nieuwe door de natuur beschermde individuele identiteit ontstaat, waarin de unieke kenmerken van de mens die eruit zal voortkomen reeds vastliggen. Aangezien heel wat zygoten en blastocysten er wegens genetische defecten (vaak omdat de zaadcel een fout in de samenstelling van zijn chromosomen heeft) niet in slagen zich in de baarmoeder te nestelen, menen sommigen dat het leven pas écht begint wanneer deze innesteling plaats heeft, dus ruim een week na de bevruchting. De Nederlandse ethicus Paul Sporken zegt dat de mens ontstaat op het moment dat ‘het embryo zich niet meer deelt, ondeelbaar en uniek is geworden, en zich innestelt in de baarmoeder’. Anderen zijn van oordeel dat pas van leven gesproken kan worden wanneer het embryo een zenuwstelsel heeft en impulsen van buitenaf in zich op kan nemen, dus ongeveer drie weken na de bevruchting.

Dr. Caspar wijst er echter op dat vanuit de filosofie de notie ondersteund wordt dat de mens ontstaat op het ogenblik dat hij zijn individuatie krijgt. Thomas van Aquino bracht het principe van de metafysische identiteit naar voor. Volgens dit principe is de mens altijd identiek aan zichzelf door de continuïteit in zijn wezen. Dit betekent niet dat de mens een gesloten entiteit is, vijandig tegenover elke verandering, maar het duidt wel een principe van duurzaamheid in hem aan. Ik was een zygoot, een foetus, een kind, een tiener, ik ben een volwassene en ik zal misschien ooit een bejaarde zijn, maar het blijft steeds dezelfde ‘ik’. De zygoot, het embryo, de foetus, het kind, de tiener die ik was, de volwassene die ik ben en de bejaarde die ik zal zijn, hebben dit gemeen dat ze allen momenten van het unieke van mijn ‘ik’ zijn. Bovendien ben ik één: één volwassene, één tiener, één kind, één foetus, één zygoot. Voor ik zygoot was, was ik niet één: er waren twee gameten. Ik was niet.

Het is vanuit dit principe van het één-zijn en het zichzelf-zijn-in-de-tijd dat Thomas van Aquino het bestaan van een persoon in potentie bevestigt vanaf het ogenblik dat het menselijke wezen zijn biologische individuatie krijgt. Voor christenen is het ogenblik van de biologische individuatie ook het ogenblik van de animatie van de ziel, het moment waarop God de ziel in de mens legt. Zowel spiritueel-theologisch als metafysisch-filosofisch als medisch-biologisch valt het moment van de schepping dan ook samen met het moment van de bevruchting.

Het feit dat Thomas van Aquino het moment van individuatie en animatie niet liet samenvallen met het ogenblik van de bevruchting had te maken met zijn gebrekkige kennis van de biologie. Thomas ontleende zijn biologische kennis aan Aristoteles. Volgens Aristoteles is de bevruchting slechts het fysisch contact tussen twee elementen: het mannelijke zaad en de vrouwelijke materie. Door dit contact ‘structureert’ het mannelijke element geleidelijk aan de vrouwelijke materie tot een nieuwe geïndividualiseerde entiteit. Volgens Aristoteles zou dit structureringsproces (de formatie) veertig dagen duren in het geval van een jongetjesfoetus en tachtig dagen in het geval van een meisjesfoetus. Dat meisjes er langer over deden dan jongetjes werd verklaard met het argument dat het mannelijk zaad het procreatieproces in gang zet en dat het mannelijk zaad er minder lang over zal doen om een mannelijk wezen te creëren dan een vrouwelijk omdat het in het eerste geval slechts een copie van zichzelf moet maken. Pas na voltooiing van de formatie zou het embryo als een geheel nieuw wezen met een eigen identiteit kunnen beschouwd worden.

De moderne fysiologie heeft de stelling weerlegd dat er een dagenlange structurering nodig is van de twee samenstellende elementen – zaadcel en eicel – om te komen tot één geheel nieuwe entiteit. We weten dat de eicel op het ogenblik van de bevruchting door de zaadcel een volwaardig organisme wordt waarvan de geïndividualiseerde identiteit via een omkering van de elektrische polariteit onmiddellijk wordt beschermd. De unieke cel, die door samensmelten van zaad- en eicel ontstaat en door de biologie aangeduid wordt als de zygoot is méér dan zomaar een cel. Ze is het begin van een avontuur dat haar, als alles goed gaat, zonder dat iemand hiervoor nog enig proces in gang moet zetten, tot een ‘ik’-bewust wezen kan maken. Op het ogenblik van de bevruchting – de conceptie – krijgt de zygoot zijn unieke menselijke genetische code en liggen het geslacht, de kleur van de ogen, de gevoeligheid voor erfelijke ziekten en andere eigenschappen van de toekomstige mens al vast.

Aangezien de biologische en de metafysische argumenten zo overweldigend zijn, kunnen ook voorstanders van abortus moeilijk ontkennen dat er nieuw leven ontstaat op het ogenblik van de bevruchting. Men ontkent soms wel dat het om menselijk leven gaat door nog een aantal bijkomende voorwaarden in te voeren waaraan een wezen moet voldoen alvorens ‘mens’ te zijn. Behalve biologisch leven, metafysische individualiteit en (indien men daarin gelooft) bezieling door God, gaat het om voorwaarden zoals bewustzijn van het feit dat men leeft, levensvatbaarheid, kwaliteit van leven en gewenstheid. Indien men immers de stelling zou huldigen dat elk levend wezen dat een menselijke genetische code draagt mens zou zijn, kan men niet onder de harde waarheid uit dat elke abortus moord is. Omdat men deze waarheid niet onder ogen wil zien, wordt het begrip ‘mens’ geherdefinieerd in steeds engere zin. De Gentse ethicus professor Etienne Vermeersch bijvoorbeeld stelt dat alleen een wezen met a) bewustzijn, met b) zelfbewustzijn, met c) sociale relaties en met d) een minimale deelname aan een cultureel erfgoed een volwaardig mens, een menselijk persoon is.

De eis dat de mens zich bewust moet zijn van zijn leven, is een criterium dat vlug onhoudbaar blijkt. Als de mens slechts mens is wanneer hij zich hiervan bewust is, dan houdt elke bewusteloze en elke slapende mens tijdelijk op mens te zijn. Nochtans zal niemand argumenteren dat het doden van een slapende mens geen doden van een mens is. Ook kan men zich afvragen of een boreling, zelfs als hij niet slaapt, zich al bewust is van zijn mens-zijn.

Toch wordt het feit dat mensen zich niet bewust zijn van hun mens-zijn soms ingeroepen als argument om passieve euthanasie te plegen door comateuse of vegeterende patiënten niet langer te voeden. Ze sterven dan door verhongering en uitdroging. Dit is een verschrikkelijke dood. De huid- en slijmvliezen drogen uit. Het bloed dikt in. De nieren produceren geen urine meer en sterven geleidelijk af. De ogen worden beschadigd omdat er geen traanvocht meer geproduceerd wordt. In de mond ontstaan ontstekingen door schimmelinfecties omdat de natuurlijke reiniging door het speeksel verloren gaat. In de luchtwegen ontstaan korsten van ingedroogd slijm waardoor de ademhaling steeds moeilijker wordt. Het lichaam wordt geleidelijk vergiftigd door afbraakprodukten die niet meer kunnen worden uitgescheiden. Wie een hond een dergelijke dood laat sterven krijgt problemen met de dierenbescherming. In Nederland moest de comateuze Ineke Stinissen in februari 1990 nochtans deze vreselijke dood sterven. Niet alleen menselijke foetussen worden afgemaakt op manieren die dieren onwaardig zijn, comateuze mensen eveneens.

Levensvatbaarheid is een ander bijkomend criterium voor het mens-zijn. Het wordt in de abortuswetgevingen van vele landen gehanteerd. Daarom valt in vele abortuswetten de termijn waarbinnen abortus wordt toegelaten min of meer samen met de termijn waarop een vroeggeboren baby door artsen kan gered worden. Een probleem hierbij is dat deze termijn door de vooruitgang van de medische wetenschap steeds verder naar voren schuift. Dit noodzaakt de wetgever soms om de wettelijke termijnen waarbinnen abortus geoorloofd is te herzien. Dat was bijvoorbeeld het geval in Groot-Brittannië waar het conservatieve Lagerhuislid David Alton in 1987 voorstelde om de termijnen voor legale abortus terug te brengen van 28 tot 18 weken. Altons voorstel bleek politiek niet haalbaar. Na felle discussies aanvaardde het Britse parlement tenslotte een compromis: 24 weken.

Levensvatbaarheid hanteren als norm om te bepalen of iemand volwaardig mens is, is redelijkerwijs evenmin te handhaven. Een foetus kan zonder zijn moeder inderdaad niet overleven, maar een zuigeling of een kleuter kan zonder de zorg van zijn ouders (of andere volwassenen) óók niet overleven. Hetzelfde geldt zelfs voor vele gezonde volwassenen: Niemand is levensvatbaar zonder permanente verzorging door de omgeving. Daarin bestaat er geen verschil tussen een mens in de baarmoeder en een mens daarbuiten.

Een volwassen persoon houdt het in de verzengende hitte van een woestijn zonder voedsel en water minder lang uit dan in een aangename tuin vol water en vruchten. Hij is in de woestijn inderdaad minder levensvatbaar dan in de tuin, maar dit betekent niet dat hij in de woestijn minder mens is dan in de tuin. Levensvatbaarheid en mens-zijn hebben bijgevolg niets met elkaar te maken. De wetgever die stelt dat een lagere graad van levensvatbaarheid een criterium is om de rechtsbescherming te beperken die menselijke wezens bij wet gegarandeerd wordt, kan hetzelfde criterium hanteren om te beweren dat het recht op leven van de mens in de woestijn minder groot is dan het recht op leven van de mens in de tuin. Maar is dit zo? Is het leven van een mens in de Sahel minder waard dan het leven van een mens in het gematigde klimaat van West-Europa? In de praktijk helaas wel. Nochtans stelt niemand voor dat omdat dit in de praktijk zo is, we de wetgeving hieraan maar moeten aanpassen.

Levensvatbaarheid wordt vaak voorgesteld als een medisch en objectief criterium, maar in werkelijkheid is het een politiek en volstrekt subjectief criterium. Dit blijkt uit het feit dat verschillende landen er verschillende termijnen op na houden om te bepalen wanneer abortus is toegestaan. Het moment waarop de vrucht de rechtsbescherming krijgt die aan geboren mensen toekomen, is het gevolg van pragmatische politieke compromissen. Men moet ergens een vast referentiepunt hebben omdat de wet niet zonder vaste norm kan en dus doet men een gooi naar een termijn ergens tussen het ogenblik dat de vrucht er reeds als een kind uitziet en een ogenblik dat ze er nog niet menselijk uitziet.

Hoe menselijker de foetus er uitziet, hoe levensvatbaarder men hem beschouwt en hoe groter de rechtsbescherming die men bereid is hem te verlenen. De foetus lijkt aanvankelijk eerder op een visje, vervolgens op een reptieltje, daarna een diertje, en tenslotte begint het er al enigszins als een mensje uit te zien. Aanvankelijk heeft het iets wat op vinnen gelijkt, later pootjes, daarna armpjes. Het wezen met de armpjes wordt als méér mens beschouwd dan het wezen met de vinnen omdat het er méér op lijkt.

Tenslotte, na een maand of vijf is het wezentje af. Het lijkt al op een mens, het zou er volgens de politici dus wel eentje kunnen zijn. Bijgevolg begint men het wettelijke bescherming te verlenen. Deze bescherming krijgt het pas als het een tijdelijk proces heeft afgelegd van 12 weken (België) of 24 weken (Groot-Brittannië) of een andere termijn (andere landen). Eigenlijk staat de moderne wetgever nog geen stap verder dan de concepten van Aristoteles en Thomas van Aquino die hun vrucht ook een ‘structurerings’-termijn lieten doorlopen alvorens er een mens in te zien. Het verschil tussen de 12 weken van België en de 80 dagen van Aristoteles bedraagt amper 4 dagen.

Voorstanders van abortus ontkennen niet dat een vrucht leeft. Ze ontkennen meestal evenmin dat een vrucht, hoewel ze zonder de moeder niet kan overleven, een eigen leven leidt. Ze ontkennen ook niet dat het om menselijke embryo’s gaat. Maar ze zien in menselijk embryonaal leven geen volwaardige mens. Opdat een levend wezen als volwaardig mens wordt beschouwd, wordt op zijn minst verlangd dat het als mens ervaren kan worden. Zolang een vrucht niet als mens ervaren kan worden, omdat ze er absoluut niet op gelijkt, wordt haar leven niet de bescherming waard geacht die het leven van geboren mensen waard wordt geacht.

Eigenaardig genoeg maakt men deze uitzondering alleen voor mensen. De (bevruchte) eieren van bedreigde en door de wet beschermde vogelsoorten worden door diezelfde wet immers wel beschermd, en bovendien in dezelfde mate als de vogel. Op het vernielen van een ei van een beschermde vogelsoort zoals de fuut staat dezelfde straf als op het doden van een fuut. Het is verboden de eieren van de fuut aan stukken te gooien omdat het verboden is futen te doden. De wet maakt geen onderscheid tussen futeëieren en futen. De wet stelt zich evenmin vragen naar de ‘levensvatbaarheid’ van een futeëi. Terecht, want hoewel het ei helemaal niet op de fuut lijkt, weten we dat het een fuut wordt, dat het m.a.w. een fuut is in een vroeg stadium van zijn ontwikkeling. Het wezen van de fuut, datgene wat de fuut tot fuut maakt, is evenzeer aanwezig in het ei als in de vogel.

Sommige vogelsoorten – huismussen – worden door de wet niet beschermd. Wie een musseëi kapot maakt wordt door de wet niet beboet omdat wie een mus doodt evenmin beboet wordt. Als de wetgever de huismus morgen zou gaan beschermen, zou deze bescherming zich ook uitbreiden tot musseëieren. Anders is de bescherming van de vogel zelf immers zinloos.

Als men logisch doordenkt zou voor mensen en hun embryo’s hetzelfde moeten gelden als voor mussen en futen. Het is even zinloos het leven van de mens wettelijk te beschermen zonder het leven van het menselijk embryo te beschermen als het zinloos is de fuut te beschermen en niet zijn eieren.

De wet beschermt bovendien het leven van de mens ongeacht hoe hinderlijk deze mens voor sommigen in zijn omgeving is of hoezeer hij de gezondheid van anderen eventueel in gevaar brengt. Als de wet niet toelaat dat een lastige puber gedood wordt, zelfs niet als hij de gezondheid van zijn moeder ondermijnt door de arme vrouw van zenuwinzinking naar zenuwinzinking te drijven, dan mag de consequente wetgever evenmin toestaan dat een menselijk embryo gedood wordt omdat het kind een gevaar zou kunnen opleveren voor de psychische gezondheid van zijn moeder. De wettelijke bescherming van embryo en geboren mens dient dezelfde te zijn, net zoals de bescherming tussen fuut en futeëi dezelfde is. Gesteld dat men aanvaardt dat de bescherming van het menselijk levensrecht niet absoluut is en bij het embryo moet wijken voor de psychische gezondheid van de moeder, dan bestaat er geen enkel redelijk argument waarom het levensrecht van de puber niet eveneens moet wijken voor de psychische gezondheid van de moeder als die gevaar zou lopen. Tenzij men weer een ander criterium inbrengt om een menselijk wezen als volwaardig mens te erkennen. Dit is het wat professor Vermeersch doet als hij beweert dat er slechts sprake kan zijn van een volwaardig menselijk wezen wanneer een wezen sociale relaties onderhoudt en minstens op minimale wijze deelneemt aan een cultureel erfgoed. In tegenstelling tot een lastige puber doet een lastig embryo niet aan ‘cultuur’: het speelt geen keiharde popmuziek, slaat niet met deuren, scheurt niet op brommers door de straten, pleegt geen warenhuisdiefstallen en drinkt zich niet lazarus. Behalve de moeder merkt niemand dat het er is en is het voor niemand waardevol. Het is niet sociaal, maar het is wel hinderlijk. Bijgevolg mag de moeder het van de wetgever door een arts laten doodmaken.

Er zit evenwel nog een dieper filosofisch aspect aan deze kwestie vast. Tijdens een radiodebat over abortus enkele jaren geleden beantwoordde een verdediger van abortus de vraag ‘is een embryo een mens?’ met een wedervraag ‘is een ei een kip?’. Deze wedervraag sloeg zijn tegenstander volledig uit het lood. Voor de moderne mens is het vanzelfsprekend dat een ei géén kip is en een embryo bijgevolg géén mens. De moderne mens is een empirist die slechts gelooft in de dingen zoals hij ze subjectief ervaart, niet zoals ze objectief zijn. Omdat een (menselijk) embryo niet op een mens lijkt, weigert hij te erkennen dat het een mens is. Hij weigert te erkennen dat een (bevrucht) kippeëi een kip is want het lijkt er niet op, net zomin als een kikkervisje op een kikker lijkt en een rups op een vlinder.

De mens, de kip, de kikker, de vlinder zijn datgene wat we als dusdanig ervaren. Ook deze notie ontleent de moderne mens grotendeels aan de zeventiende eeuwse Britse filosoof John Locke. In zijn Essay Concerning Human Understanding schreef Locke dat we de substantie, de natuur, kortom het wezen, van de dingen niet kunnen kennen. We kennen slechts de impressies die objecten op onze zintuigen maken. Alles wat we kennen is bijgevolg het uitzicht, de reuk, het geluid, het aanvoelen en de smaak van de dingen, maar niet hun wezen. Dingen die grotendeels identieke prikkels op onze zintuigen bewerkstelligen geven we een identieke benaming – ‘mens’, ‘kat’, ‘hond’, ‘eik’, ‘tulp’, ‘goud’ enzovoort. De dingen waaraan we deze naam geven kunnen we niet anders kennen dan als het geheel van de zintuiglijke prikkels die we ervan ondervinden. Volgens Locke duiden we met benamingen slechts dingen aan die op elkaar lijken. Embryo’s zijn dan ook geen mensen, ze zien er niet uit als mensen. Het feit dat embryo’s mensen worden, net zoals rupsen vlinders worden, weerlegt volgens empiristen Locke’s stelling niet: embryo’s worden wel mensen, maar ze zijn het niet.

Theoretisch klinkt dit misschien overtuigend maar in de praktijk klopt het niet. Een ding is méér dan zijn benaming. De benaming ‘fuut’ verwijst niet alleen naar de vogel die er op lijkt maar ook naar het wezen van die vogel. Daarom beschermen we terzelfdertijd zijn eieren. Rupsen lijken niet op vlinders en kikkervisjes lijken niet op kikkers, maar ze zouden het nooit kunnen worden als ze het in wezen niet al waren.

In de sprookjeswereld kunnen heksen prinsen in kikkers veranderen en kunnen prinsessen de kikkers met een kus terug tot prinsen maken, maar in de werkelijke wereld worden alleen kikkervisjes kikkers. Dit is geen subjectieve indruk maar een objectieve waarheid: het kikkervisje wordt een kikker omdat het, al lijkt het er aanvankelijk inderdaad helemaal niet op, in potentie reeds een kikker is. Het kikkervisje heeft geen kus van een prinses of betovering door een heks nodig om een kikker te worden. Het draagt de substantie, het wezen van de kikker – datgene wat we volgens Locke niet kunnen kennen maar waarvan we weten dat het er is – in zich. Het kikkervisje is genetisch als kikker bepaald en zal nooit een mens worden omdat het het wezen van de mens mist en bijgevolg geen mens is. De zygoot, die even weinig of nog minder dan het kikkervisje op een volwassen mens gelijkt, wordt daarentegen wél een mens: omdat hij reeds een mens is, zij het in het allervroegste stadium van zijn ontwikkeling.

Sommige wetenschappers beweren dat een menselijk embryo in een vroeg stadium niet wezenlijk verschilt van een konijneëmbryo. Dat is onjuist. Het is misschien waar dat het er niet merkbaar van verschilt en dat het wetenschappelijk bijna onmogelijk is het verschil tussen beiden vast te stellen, maar dan nog blijft het verschil wel degelijk wezenlijk: Een menselijk embryo wordt immers altijd een mens en nooit een konijn. Het wordt een zintuiglijk herkenbare mens omdat het wezenlijk reeds een mens is. Was het een konijn, dan werd het een konijn – en, als het om een beschermde konijnesoort ging, dan zou de wetgever, net als bij de fuut, het embryo ongetwijfeld dezelfde bescherming bieden als zijn in het bos rondhuppelende en zintuiglijk waarneembare konijnebroers en -zussen.

Levenswaardigheid of kwaliteit van leven is een criterium van dezelfde orde als levensvatbaarheid. Iemand die gehandicapt is en enkele ledematen mist, of kreupel is en niet meer kan gaan, of zwaar ziek en bedlegerig is, of een comateus of vegeterend leven leidt, wordt vaak als ‘minder levenswaardig’ beschouwd omdat hij bepaalde organen, functies of capaciteiten mist die we zintuiglijk kunnen waarnemen bij de andere mensen om ons heen. Is deze mens daarom ‘minder mens’, mist hij het wezen van de mens? Sommigen beweren van wel. Hun oordeel betreft echter altijd anderen en nooit zichzelf.

Levenswaardigheid is een criterium dat altijd gehanteerd wordt door mensen die daarmee over het leven van anderen beslissen. De mening van diegenen waarover wordt geoordeeld wordt zelden gevraagd. De Britse journalist Malcom Muggeridge schreef op 15 oktober 1981 in de Londense krant Daily Mail dat hij een dame ontmoet had die geen armen had en zich behielp door haar tenen te gebruiken voor dingen waarvoor wij onze vingers nodig hebben. Ze heette Marilyn Carr, was actief in de pro-life-beweging en kwam als onafhankelijke anti-abortus-kandidate op bij de verkiezingen in het Londense district Croydon.

Marilyn Carr was armloos geboren, met kleine stompjes op de plaats waar de armen hadden moeten komen. De dokter die de bevalling deed moet een poëtische ziel geweest zijn want hij zei dat haar armen wel in de knop hadden gestaan maar niet hadden gebloeid. ‘Vandaag’, aldus Muggeridge, ‘zou een baby zoals Marilyn het hoogstwaarschijnlijk niet overleefd hebben. Men zou haar ouders vast en zeker voorstellen haar van honger te laten sterven of men zou zich op een andere manier van haar ontdoen. Marilyn is daardoor een levende getuige van de pro-life-zaak; ze is een symbool van het zegevierende leven – een levend bewijs van het feit dat mensen niet het recht hebben om te beslissen dat andere mensen niet verder mogen leven omwille van lichamelijke of mentale omstandigheden die het leven niet de moeite waard zouden maken’.

Muggeridge maakt een onderscheid tussen kwaliteit van leven en heiligheid van leven: ‘Kwaliteit bepaalt de mate waarin een individu verondersteld wordt in staat te zijn van het leven te genieten, ertoe bij te dragen, of de verantwoordelijkheden van ouder, kostwinnaar of echtgenoot te vervullen. Heiligheid heeft oog voor de mogelijkheden die er in elke individuele mens steken, of hij nu jong is of oud, gezond of ziek, intelligent of dom, en dit vanaf het ogenblik van de conceptie tot het ogenblik van de dood’.

In tegenstelling tot vele niet-gehandicapten vinden de meeste gehandicapten dat hun gehandicapte leven wél de moeite waard is. Marilyn Carr zou zich niet als anti-abortus-kandidaat bij de verkiezingen (die ze overigens verloor) hebben opgesteld als ze hiervan niet overtuigd was. Yolan Koster-Dreese, de (gehandicapte) voorzitster van de Nederlandse belangenvereniging Landelijk Patiënten/Consumenten Platform viel in een interview in NRC-Handelsblad op 2 juni 1990 scherp uit tegen de beslissing van een Rotterdams ziekenhuis om een mongools kind niet aan darmafsluiting te opereren waardoor het overleed: ‘Ik ben ervan overtuigd dat het kind zou zijn geholpen als het niet mongoloïde was geweest. Waarom zou een mongooltje niet over een kwaliteit van leven kunnen beschikken? Over het algemeen zijn het mensen die zichzelf heel waardevol vinden – en dat is het enige wat telt’.

De ouders meenden dat ze het kind niet in zelfstandigheid konden opvoeden, wierp de interviewer tegen.

Koster-Dreese: ‘So what. Er zijn zoveel mensen die hun eigen leven niet kunnen beheren. Bovendien kan iedereen in een situatie terechtkomen waarin hij daartoe niet meer in staat is. Ik begrijp niet waarom dat criterium plotseling op een mongoloïde mens van toepassing kan worden verklaard. Maar zelfs als het om een druipende idioot in een stoel gaat, zou ik niet weten welke maatstaven je zou kunnen bedenken om te mogen doden’.

En een behandeling onthouden?

‘Dat vind ik hetzelfde. Allemaal smoezen om te mogen doden. Het is wat anders als mensen verklaren dat ze een eind aan hun leven willen maken. Maar ik vind dat er fundamenteel iets mis is met een samenleving die zichzelf de opening biedt anderen te mogen doden. Dat kindje in Rotterdam kon niet beslissen over zijn eigen leven, dat deden pa en ma en de arts. Iemand die zwakzinnig is of in coma ligt, is ook geen meester meer over zijn leven. Het is een ander die daarover beslist’.

Dus mevrouw Stinissen had in leven moeten blijven?

‘Ik denk het wel’.

Zonder enig perspectief?

‘Is dat zo? Degene die er erg veel last van had, was meneer Stinissen. Het was ook vreselijk voor hem, maar of mevrouw Stinissen er nou zoveel last van had, weet ik niet. Het gaat hier om een belangrijk principe: een samenleving mag zich het recht niet toekennen om iemand te doden. Als men de kwaliteit van leven als maatstaf wil gebruiken, zal het toch verdomd goed gedefinieerd moeten worden voordat het toegepast wordt. En dat is nog nooit gebeurd’.

Gewenstheid is uiteindelijk het enige bijkomende criterium dat overeind blijft zonder dat het diegenen die het hanteren voor onoverkomelijke onlogische dilemma’s zet. Het pretendeert dan ook niet in het minst objectief te zijn maar is volslagen subjectief in hoofde van de wenser. Gewenstheid is echter het meest barbaarse en immorele criterium dat denkbaar is: ‘Gij moet dood omdat gij ongewenst zijt’. Het maakt elke ethiek onmogelijk, maar het is wel het punt waar de rationele mens die de absolute norm verlaten heeft dat hij een andere mens niet mag doden, vroeg of laat uitkomt. Gelukkig zijn er nog mensen zoals Hazel Lester die met een heldhaftig offer een voorbeeld stellen dat het ook anders kan.

Hoofdstuk 5: De teloorgang van de vrijheid

Op 10 mei 1990 werd in het Reinier de Graaf Gasthuis in Delft een baby geboren met een open rug, een waterhoofd en enkele andere complicaties. Het kind mocht na enkele dagen met de ouders naar huis. De ouders hadden het emotioneel erg moeilijk met de handicap van hun kind. Daarom werd de baby van 7 tot 19 juli tijdelijk opnieuw opgenomen in het Gasthuis. Omdat het kind, afgezien van de handicap, niet ziek was, moest het op 19 juli terug naar huis.

Op 16 augustus vernam een kinderverpleegster met zes jaar dienst op de couveuse- en de kinder-afdeling van het Gasthuis, van haar afdelingshoofd dat het kind op 18 augustus terug naar de kliniek zou komen waar de artsen het op vraag van de ouders zouden ‘laten inslapen’. De verpleegster schrok hevig. Volgens het afdelingshoofd verlangden de ouders echter dat hun kind zich in zijn verdere leven zonder medisch ingrijpen goed zou voelen en geen pijn zou lijden. Indien dit niet gegarandeerd kon worden, wensten ze dat hun baby om het leven zou worden gebracht. De arts was van mening dat de wens van de ouders gerespecteerd moest worden.

Thuisgekomen overlegde de verpleegster met haar echtgenoot hoe ze het leven van de baby zou kunnen redden. Samen met haar man besloot ze het kind te adopteren. Snel handelen was geboden: de echtgenoot belde onmiddellijk de kinderarts met het voorstel tot adoptie. Het voorstel werd voorgelegd aan de ouders, maar die wezen het af. Op 18 augustus 1990 werd het 3 maanden oude kind middels een infuus in het ziekenhuis om het leven gebracht. De verpleegster, die erg overstuur was na de gebeurtenissen, kreeg verlof om enige tijd thuis te blijven. Maar het verhaal gaat verder.

Op 27 augustus werd de verpleegster bij de directeur Patiëntenzorg van het Reinier de Graaf Gasthuis ontboden. Hij vertelde haar dat ze door met een derde (haar echtgenoot) over een patiënt (het kind dat gedood zou worden) te hebben gesproken en daarbij de naam van deze patiënt te hebben genoemd, zowel haar beroepsgeheim als de privacy van de patiënt had geschonden. De directeur overhandigde haar vervolgens een berispingsbrief met aanzegging van ontslag op staande voet bij herhaling van gelijkaardige feiten en legde haar tevens een onmiddellijke sanctie op: de verpleegster werd overgeplaatst naar een afdeling waar ze geen direct contact meer met patiënten zou hebben, de afdeling chirurgie. De directeur legde de verpleegster ‘op straffe van heroverweging van haar positie’ bovendien verbod op nog contact op te nemen met haar vroegere collega’s, die zich naar verluidt door haar gedrag bijzonder gekrenkt gevoeld zouden hebben. Volgens de directeur hadden de collega’s van de couveuse- en kinderafdelingen geen vertrouwen meer in haar en wilden ze niet meer met haar samenwerken.

De verpleegster nam contact op met haar vakvereniging, het Gereformeerd Maatschappelijk Verbond (GMV), dat een kortgeding inspande tegen de werkgever om de sanctie ongedaan te maken. Op 4 december 1990 stelde de rechtbank in Den Haag het Delftse Gasthuis echter in het gelijk en handhaafde de berisping. Volgens de rechter kon de verpleegster niet aannemelijk maken dat zij tegenover haar man de naam van de baby inderdaad had verzwegen. De verpleegster werd aldus gestraft omdat ze geprobeerd had het leven van een weerloze drie maanden oude gehandicapte baby te redden door geheel belangeloos aan te bieden dit kind in haar eigen gezin op te nemen. Volgens de werkgever zowel als volgens de rechter primeerde het recht op privacy van de baby op het recht op leven van de baby. Bij een conflict tussen beide rechten moest het levensrecht wijken voor het privacyrecht.

Aangezien het kind zelf bij het vrijwaren van zijn privacy geen enkel individueel belang meer kon hebben – want het moest dood – moest het privacyrecht hier slechts dienen ter vrijwaring van de belangen van de ouders en de artsen, die een kind wél wilden ‘laten inslapen’ maar niet wensten dat dit in de buitenwereld bekend zou raken. Niet het individueel belang van de patiënt was bijgevolg doorslaggevend, maar de belangen van derden (ouders, artsen, ziekenhuis). Daarmee werd lijnrecht ingegaan tegen de voorschriften van Hippocrates, de grondlegger van de moderne geneeskunde uit het Antieke Griekenland, die zijn leerlingen 24 eeuwen geleden de plicht oplegde om bij de beoefening van de geneeskunde uitsluitend rekening te houden met de belangen van de individuele patiënt.

Sinds de 4de eeuw voor Christus leggen artsen de Eed van Hippocrates af waarin ze onder andere beloven: ‘In ieder huis waar ik binnentreed, zal ik slechts komen in het belang van mijn patiënten’. Door de arts te verplichten de patiënt op de eerste plaats te stellen, verbiedt de Eed van Hippocrates artsen om zich op de eerste plaats ten dienste te stellen van anderen (zichzelf, de kliniek, de ouders, de nabestaanden, de erfgenamen, de staat, de maatschappij, de partij, de ideologie, enzovoort) en de dienst aan de patiënt ondergeschikt te maken aan enig ander belang.

De arts is ertoe geroepen de ziekten te genezen van de individuele lijdende patiënt, niet de ‘ziekten’ die hoe reëel ook de maatschappij bedreigen (zoals bijvoorbeeld overbevolking, pollutie of andere grote problemen). De arts moet een medicus zijn, geen medische technocraat, ‘medicocraat’ of ‘biocraat’. Hij mag niet toegeven aan de verleiding van sociale of politieke dominatiezucht.

De 2400 jaar oude Eed van Hippocrates was aldus een voorloper van het liberale democratische politieke bestel waarvan wij vandaag genieten. De Eed beschermt een patiënt o.a. tegen de macht van de staat. ‘Artsen zijn de herders van de vrijheid’ stelt Prof. Michel Schooyans van de Université Catholique de Louvain. Dr. Philippe Schepens van de World Federation of Doctors Who Respect Human Life (Wereld Federatie van Artsen voor de Eerbied van het Menselijk Leven) ziet het zo: ‘Wij moeten als bewakers optreden van de vrijheid van onze patiënten door ze te behandelen in hun eigen individueel belang. Stellen wij ons ten dienste van iets of iemand anders dan mogen wij ons rangschikken onder de onderdrukkers en werken we mee aan de opkomst van een totalitaire maatschappij.

 

Op medisch-ethisch vlak constateert men in België en ook in naburige landen meer en meer tekenen van wantrouwen ten opzichte van de medische technologie. De patiënt ervaart deze medische technologie als een juggernaut die zijn individualiteit platwalst. Men ziet een drang van de patiënt naar een geneeskunde ’met een menselijk gezicht’. De patiënt wenst zijn gezondheid, zijn leven, aan een ander mens toe te vertrouwen, niet aan een technocraat’.

Prof. Schooyans en Dr. Schepens leggen een onmiddellijke band tussen de op het individu gerichte geneeskunde en een absoluut verbod op abortus en euthanasie. De arts mag alleen ten dienste staan van de patiënt en moet volledig ten dienste staan van deze patiënt. De hippocratische eed verbiedt artsen hun patiënten te catalogeren in groepen waarvan de een recht hebben op een betere behandeling dan anderen. Hippocrates verbood zijn leerlingen daarom onderscheid te maken tussen mannen en vrouwen, kinderen en volwassenen, staatsburgers en vreemdelingen, vrije mensen en slaven. Zijn Eed was een heuse Universele Verklaring van de Rechten van de Mens avant la lettre. ‘Ons hippocratisch ideaal is een dienstbetoon aan alle mensen, vanaf de bevruchting – dat het echt begin van ieder individueel menselijk leven is – tot aan de dood’, aldus Dr. Schepens. ‘De hippocratische arts mag niet méér ten dienste staan van de heersende stand dan ten dienste van de armen, niet méér ten dienste van de moeder dan ten dienste van het kind. Daarom is het absoluut anti-medisch en anti-menselijk om kinderen in de moederschoot te doden door middel van abortus. De hippocratische arts moet ten dienste staan van ieder lid van de menselijke familie, ook de ongeborene, die evengoed mens en patiënt is’.

Het hoeft bijgevolg niemand te verbazen dat de Eed van Hippocrates abortus en euthanasie duidelijk en expliciet verbiedt. ‘Nooit zal ik, ook niet als een patiënt daarom vraagt, een dodelijk middel voorschrijven of een raad geven die, als hij wordt gevolgd, de dood tot gevolg heeft’ stelt de Eed en ‘Nooit zal ik een vrouw iets voorschrijven om een miskraam op te wekken’. Tot voor kort was het traditie dat alle jonge afgestudeerden in de geneeskunde de Eed van Hippocrates aflegden bij het begin van hun loopbaan als arts. Tegenwoordig wordt meer en meer met deze traditie gebroken: omdat men niet langer bereid is het verbod op abortus en euthanasie te handhaven.

De maatschappelijke aanvaarding van euthanasie en abortus heeft de hippocratische pijler onder de geneeskunde uitgehaald en het ethisch handelen van de medische professie volledig uitgehold. De gevolgen hiervan zijn duidelijk zichtbaar. De belangeloze inzet van de kinderverpleegster voor de gehandicapte baby in het Reinier de Graaf Gasthuis in Delft werd bestraft. Artsen en verplegers die uit liefde voor de mens het menselijk leven willen dienen lopen vandaag juridische risico’s. Het wegvallen van het absolute verbod op het doden van menselijk leven heeft een grote rechtsonzekerheid tot gevolg voor artsen en verplegers. In Duitsland en de Verenigde Staten werden reeds dokters omwille van niet uitgevoerde abortussen veroordeeld. Dokters die weigerden tot abortus over te gaan werden beboet en veroordeeld tot betaling aan de ouders van een onderhoudsgeld tot aan de meerderjarigheid van een ‘ongewenst’ kind of levenslang voor een gehandicapt kind. Verzekerings-maatschappijen die de beroepsaansprakelijkheid dekken hebben deze gevallen vervolgens als eigen risico verzekerd. Sinds vrouwen een recht op abortus werd toegekend is de rechtspositie van de arts die, zijn hippocratische eed indachtig, de ongeborene wil beschermen, onzeker.

Ook het persoonlijk engagement van de arts, dat cruciaal is wanneer men tot een humane medische verzorging wil komen, wordt belet. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de Belgische abortuswetgeving. De Belgische artsen hebben zich, aldus de Brugse jurist Mr. Pieter Huys, veel te vlug laten lijmen door de louter formele gewetensclausule in de abortuswet – de arts is niet verplicht te aborteren en mag weigeren er aan mee te werken – maar hebben geen oog gehad voor het duidelijke ontradingsverbod dat de wet de dokter eveneens oplegt. De arts is wettelijk verplicht de vrouw vanaf haar eerste bezoek van zijn weigering tot aborteren kennis te geven. De ontrading, die uiteraard een tijdelijke begeleiding van de vrouw vraagt, wordt hem hierdoor verboden. De arts heeft zelfs een impliciete verwijzingsplicht. Als hij persoonlijk gewetensbezwaren heeft tegen abortus is hij verplicht de vrouw door te sturen naar artsen of centra waar zij wel een abortus kan krijgen.

De arts die dat niet doet en de vrouw haar abortus probeert te ontraden, geniet geen enkele rechtszekerheid en stelt zich volgens Mr. Huys bloot aan eventuele schadeclaims. Het ontradingsverbod ontkracht alle andere voorzieningen alsook de menselijke plicht van informatie en opvang omdat het de persoonlijke inzet van de arts onmogelijk maakt. Nochtans is deze persoonlijke inzet van de medicus bij het begeleiden van een vrouw in nood juist het allerbelangrijkste. Aan artsen en verplegers die zich vanuit een hippocratische bezieling willen inzetten voor patiënten en met een verzoek om abortus geconfronteerd worden, verbiedt de wet echter het persoonlijk engagement.

De geneeskunde liet zich tot dusver niet met nut of onnut, zin of onzin, kwaliteit of menselijkheid van het leven in. Dat is met het gedogen van abortus en euthanasie veranderd. Naast de rechteloosheid van de ongeborene en de subversie van het gezin, waar de man geen enkele zeggenschap heeft over zijn ongeboren kind, heeft abortus ook geleid tot subversie van de rechtspraak en de geneeskunde. Ook hier stelt men een verschuiving vast van het waardenpatroon: weg van de oude ethica naar een nieuwe. Deze verschuiving wordt door de staat actief gepropageerd. Relaties tussen burgers worden herleid tot uitsluitende nutsbanden. Belangenloze relaties (zoals tussen echtgenoot en echtgenote, tussen ouder en kind of tussen medicus en patiënt) worden maatschappelijk niet langer beschermd en in toenemende mate gesanctioneerd.

Het wedervaren van de verpleegster in Delft zegt immers niet alleen iets over de manier waarop de relatie medicus-patiënt vandaag bekeken wordt, maar ook de relatie echtgenoot-echtgenote. De vrouw schond haar beroepsgeheim, aldus de werkgever en de rechter, door in de intimiteit van haar huis- en slaapkamer met haar echtgenoot over haar werk en een gebeurtenis die haar daar emotioneel erg beroerde – het voornemen om een kind te vermoorden – te praten. Het recht van echtgenoten om elkaar emotioneel bij te staan, moest wijken voor een beroepsgeheim en een recht op privacy dat slechts als doel had het doden van een kind in de doofpot te houden. Voor abortus en euthanasie moet alles wijken: het recht op leven, het recht van echtgenoten op emotionele bijstand en intimiteit, het recht op een menswaardige geneeskunde, alles, tot zelfs de hele traditionele Westerse liberale maatschappelijke orde toe.

Friedrich August von Hayek, de Oostenrijks-Britse Nobelprijswinnaar (Economie, 1974) en de belangrijkste filosoof van het hedendaagse liberalisme, beklemtoont dat de moderne democratische maatschappij voor haar functioneren en zelfs haar voortbestaan afhankelijk is van een cultureel systeem van zeden en gewoonten dat het resultaat is van traditie, dit is de ervaring die gedurende lange tijd is opgebouwd door tal van generaties. Een breuk met deze tradities kan niet zonder maatschappelijke gevolgen blijven. Traditie is voor Hayek het sleutelelement voor de ontwikkeling van een liberale samenleving. Volgens Hayek zijn voor een marktgeleid economisch systeem twee instellingen van cruciaal belang: de privé-eigendom en the family (de familie, of correcter vertaald: het gezin).

Hayek staat bijzonder wantrouwig tegenover al wie via de politiek de maatschappelijke en morele orde wil wijzigen. Volgens Hayek zijn er bepaalde waarden die een hoger recht behelzen en die niet door de meerderheid die het op een bepaald moment voor het zeggen heeft zomaar kunnen genegeerd of zelfs afgeschaft worden zonder dat de fundamenten van de vrije maatschappij ondermijnd worden. Het is paradoxaal, maar het zijn juist de waarden uit naam waarvan onze tradities dikwijls bekampt worden (zoals bijvoorbeeld de vrijheid, de democratie, het pluralisme) die aan die traditie hun mogelijkheid te danken hebben. Wie deze waarden aanwendt om de Westerse beschaving te ondermijnen is bijgevolg druk bezig de tak af te zagen waarop hij zelf zit.

Hayek maakt een onderscheid tussen instinct, traditie en rede. ‘Instincten’, zo vat prof. dr. Boudewijn Bouckaert, de Gentse rechtsfilosoof en Hayek-kenner, Hayeks sleutelbegrippen samen, ‘zijn aangeboren impulsen. Ze geven aanleiding tot ongereflecteerde responsen op bepaalde toestanden. Tradities zijn regels die geleidelijk ontwikkeld werden in talloze historische experimenten en die tot doel hebben instincten zoals seksuele drang en bezitsdrang in bepaalde omstandigheden te onderdrukken teneinde een succesvolle samenleving mogelijk te maken. De rede is het vermogen om op een systematische wijze kennis en ervaring op te doen’.

Volgens Hayek zijn tradities niet het produkt van het redelijk denkvermogen van de mens maar is het omgekeerde het geval: het systematisch ordenen van kennis en ervaring door de mens zou onmogelijk zijn geweest als hij niet had kunnen steunen op de door middel van tradities overgeleverde kennis en ervaring opgedaan door voorafgaande generaties.

De privé-eigendom en de familie zijn volgens Hayek vitale instellingen, zowel bij de beheersing van instinctmatige impulsen als bij de overdracht van kennis. De privé-eigendom impliceert een stel regelen die onze materiële hebzucht en bezitsdrang aan banden leggen. Zaken die we onmiddellijk en impulsief begeren, moeten we verzaken omdat ze volgens traditioneel-juridische regels aan anderen toebehoren. De familie impliceert een hoge mate van regulering van de seksuele drift.

De historische ervaring leert ons, aldus Hayek, dat samenlevingen die opgebouwd zijn rond privé-eigendom en familiestructuren de welvarendste zijn. ‘Private eigendom maakt het immers mogelijk dat de in de samenleving over talloze individuen verspreide kennis op een efficiënte wijze wordt gebruikt door aan elk individu, ook de zogenaamde bezitloze, want deze is eigenaar van zijn persoon en talenten, een handelingssfeer te verlenen waarbinnen hij zijn eigen kennis vrijelijk mag aanwenden’, aldus Bouckaert. Net als Adam Smith, de vader van het klassieke liberalisme, gaat Hayek ervan uit dat individuele personen beter dan wie ook weten wat het beste voor hen is. Wanneer elke burger het recht heeft zonder bemoeienis van anderen te handelen met het maximum aan praktische intelligentie die hij op zijn eigen situatie kan toepassen, dan draagt hij bij tot de hoeveelheid aan sociale intelligentie die in zijn omgeving aanwezig is. Bovendien zal succesvol handelen vanwege een individu door andere individuen geïmiteerd worden en daardoor tot een optimaler gebruik leiden van de in de samenleving aanwezige kennis en middelen.

De familie is het instituut dat het best in staat is gebleken jongeren in de gelegenheid te stellen van ouderen kennis en praktische levenskunst over te nemen. De familie is, aldus Bouckaert, ‘een waarachtige publieke instelling via dewelke op de meest efficiënte wijze kennis intergenerationeel wordt overgedragen. Aangezien de familie een gedecentraliseerd instituut is, kunnen families van elkaar leren omtrent de beste wijze van intergenerationele kennisoverdracht. De vrijheid en welvaart binnen de markteconomisch georiënteerde samenlevingen is dus niet zozeer te danken aan ons rationeel begripsvermogen maar veeleer aan het instandhouden en imiteren van tradities waarvan we het ontstaan zelf niet rationeel kunnen verklaren’.

Socialisme is volgens Hayek daarentegen een stelsel waarbij de heersende politieke kaste (en de overheidsbureaucratie) meent beter te weten wat goed is voor de burger dan de burger zelf. De samenleving wordt opgevat als een systeem dat vanuit een bepaald punt gestuurd en geleid kan worden. Aan de hand van de kennis die men in dit centraal punt verzamelt, wordt gepoogd het algemeen belang van de samenleving te bepalen en wordt via regelgeving getracht dit collectieve doel in praktijk om te zetten. Dit fenomeen wordt door Hayek constructivisme genoemd.

Het constructivisme berust op de illusie dat de sociale regelingen het gevolg zijn van redelijk menselijk handelen. Met andere woorden, dat het mogelijk zou zijn een maatschappij op te bouwen of te hervormen in functie van een vooropgezette ideale maatschappelijke constructie. Volgens Hayek kan dit niet omdat de kennis hiervoor ontbreekt. Niemand, geen enkele groep mensen, is in staat alle relevante informatie en kennis in één centrum te verzamelen. Het algemeen belang van de maatschappij wordt bijgevolg het minst slecht gediend wanneer men individuen zoveel mogelijk zelf hun eigen belangen laat nastreven, omdat het individu altijd het best geplaatst is om zijn eigen belang te kennen. Het algemeen belang kan dus dichter benaderd worden door de individuele belangen van alle individuen op te tellen dan door constructivistische projecten uit te denken en in praktijk te brengen.

Aangezien in een socialistisch stelsel de politieke overheid (de staat) de kennisstructuur van de samenleving wil centraliseren en de kennisoverdracht monopoliseren, worden de traditionele instellingen voor de kennisoverdracht, namelijk de privé-eigendom en de familie, bewust uitgehold. Omdat het dezelfde instellingen zijn die instaan voor de mechanismen ter beheersing van de menselijke instincten, leidt socialisme onvermijdelijk tot moreel verval.

Het socialisme dat Hayek aanklaagt is niet zozeer een partij-aangelegenheid dan wel een mentaliteit die hij aanwezig acht bij vele invloedrijke mensen, ongeacht hun politieke kleur. Het gaat om de fatale hoogmoed (The Fatal Conceit luidt de titel van één van Hayeks werken) van mensen aan de top die denken dat zij beter dan anderen weten hoe de maatschappij georganiseerd moet worden. Daarom is hij erg beducht voor politici en ideologen die blauwdrukken van ideale samenlevingen opstellen en vervolgens de maatschappij op basis hiervan proberen her in te richten. Al wil Hayek uitdrukkelijk geen ‘conservatief’ genoemd worden, hij onderschrijft het politieke credo van de conservatieven die stellen dat de politiek niet zozeer het goede moet proberen te realiseren dan wel het kwade te vermijden, of, zoals Karl Popper heeft geschreven: ‘Do not aim at establishing happiness by political means. Rather aim at the elimination of concrete evils’ (‘Probeer als politicus het geluk van de mensen niet te realiseren, maar stel je tot doel concrete tekortkomingen weg te werken’).

Volgens de neo-liberale volgelingen van Hayek moet de macht van politici zo klein mogelijk zijn en moet de invloed van de politiek op de samenleving zo beperkt mogelijk gehouden worden. Zij bepleiten een anti-politieke politiek: de politiek die erop gericht is de stelling te verdedigen dat de politiek niet alles mag. Ze mag de ‘boven-politieke’ fundamenten van de vrije maatschappij niet aantasten: de traditionele orde waarbinnen het democratisch politieke functioneren mogelijk is. Ontwikkelingen in de samenleving dienen vooral spontaan te gebeuren zonder overheidsingrijpen. Deze spontane, organisch gegroeide orde werd door Adam Smith de ‘Great Society’ (‘de grootse maatschappij’) genoemd. De Oostenrijks-Britse neo-liberale filosoof Karl Popper spreekt van de ‘Open Society’ (‘de open maatschappij’), de Frans-Amerikaanse katholieke filosoof Jacques Maritain van de ‘Civil Society’ (‘de burgerlijke maatschappij’) en Hayek van de ‘Extended Order’ (‘de uitgebreide orde’).

De gelijkenissen tussen het traditionalistische neo-liberalisme van Hayek en Popper enerzijds en de politieke filosofie van Maritain en hedendaagse Amerikaanse katholieke neo-conservatieven zoals Michael Novak, Richard John Neuhaus en Peter Berger anderzijds zijn bijzonder groot. Een van de uitgangspunten van Maritains civil society is dat de overheid van bovenaf geen morele waarden mag opleggen (ook de christelijke niet omdat men dan vervalt in een vorm van christelijk totalitarisme): morele waarden moeten integendeel door de basis gedragen worden en voortkomen uit innerlijke overtuiging. Hayek zegt hetzelfde maar op een andere manier: volgens hem komt het er op aan te verhinderen dat de overheid van bovenaf de traditionele waarden ondermijnt. Wat de overheid zeker niet mag doen is de bestaande moraliteit ondermijnen. Het is juist dit laatste wat Hayek socialistisch noemt en wat vandaag op grote schaal gebeurt. Men kan dit bijvoorbeeld merken aan overheidscampagnes ter bevordering van het condoomgebruik, regeringsmaatregelen om te vergemakkelijken dat vrouwen van de haard naar de arbeidsmarkt stappen, wetgeving om ‘discriminatie’ van homoseksuelen tegen te gaan door de samenlevingsband tussen twee homoseksuele partners juridisch gelijk te stellen met de huwelijksband, het bestraffen van artsen en hulpverleners (zoals de ongelukkige verpleegster in Delft) die zich verzetten tegen het doden van nutteloos geacht leven, enzovoort.

Aan deze socialistische pogingen om de traditionele moreel-culturele orde te vervangen door een nieuwe is met het economisch failliet van de communistische regimes in Oost-Europa geen einde gekomen. Hoewel men de resultaten kent van het op twee respectievelijk drie generaties kapot maken van de hele traditionele moreel-culturele orde in Oost-Europa en de Sovjet-Unie – een enorme morele puinhoop die fnuikend is voor de economische welvaart: investeerders die Oost-Europa hebben bezocht stellen vast dat de mensen er niet meer weten wat eerlijkheid is, dat ze wel veel geld willen verdienen maar er niet voor willen werken – zet men de moreel-culturele subversie in het Westen onverminderd voort. Ironisch genoeg werken sommigen binnen zogenaamd ‘liberale’ politieke partijen in West-Europa (zoals de PVV) daaraan duchtig mee, menend dat ze op die manier zogenaamd ‘christelijke’ partijen (zoals de CVP) politiek schade kunnen berokkenen.

De Amerikaanse liberale filosoof Michael Polanyi beklemtoont echter dat het een misverstand is te veronderstellen dat normenloos individualisme een kenmerk van het liberalisme is. Het is integendeel een kenmerk van het socialisme. Polanyi wijst op het feit dat het socialisme niet gekant is tegen morele ongebondenheid in het privé-leven. Het socialisme is zelfs ‘ultra-liberaal’ wat morele zeden betreft. Het waren de communisten die onmiddellijk na de Russische Revolutie instellingen zoals het huwelijk afschaften en die als eersten echtscheiding en abortus legaliseerden. ‘In de Sovjet-Unie kan elke vrouw een abortus krijgen op gewone aanvraag’, schreef Daphne Lockyer van het Britse weekblad Woman op 8 juli 1991 in een reportage nadat ze een bezoek had gebracht aan een Russische abortuskliniek. ‘Meer zelfs, Sovjet-vrouwen voelen zich helemaal niet geremd door ethische kwesties waarover in het Westen zoveel drukte is. Er bestaat geen anti-abortuslobby en wanneer je Russische vrouwen een vraag stelt over de morele aspecten van abortus, staren ze je stomverbaasd aan’. Het is te vroeg om reeds conclusies te kunnen trekken uit het politiek en economisch liberaliseringsproces dat na 1989 in Oost-Europa op gang kwam en de invloed ervan op het moreel-cultureel herstel. Wel was het opvallend dat tijdens het bezoek van paus Johannes Paulus II aan Polen in juni 1991 het aantal abortussen enorm afnam. De Amerikaanse krant The Washington Post publiceerde op 14 juni 1991 cijfers waaruit bleek dat het aantal zwangerschapsafbrekingen in Polen ‘met meer dan 50 procent’ was gedaald. ‘In elke grote Poolse stad hebben hele medische staffen gebruik gemaakt van het recht dat de nieuwe regeringsbepalingen hen toestaat om te weigeren abortussen uit te voeren’, aldus The Washington Post. Ook is het aantal aanvragen voor abortus teruggelopen. ‘We waren gewoon hier meer dan 100 abortussen per maand te doen’, zo vertelde een arts in Lodz, ‘vandaag zijn het er nog slechts 6 tot 10’.

Het is er het socialisme volgens Polanyi niet om te doen het privé-leven van het individu aan banden te leggen. Het is er het socialisme om te doen het hele publieke leven – zowel op politiek, economisch als cultureel gebied – zoveel mogelijk door de overheid te laten regelen. Socialisten gunnen het individu in strikt privé-aangelegenheden volledige vrijheid, zelfs van elke morele inhibitie. Buiten de zuivere privé-sfeer wil het socialisme echter het hele publieke leven en elke inter-individuele relatie (zelfs die tussen ouders en kinderen), onderwerpen aan regulering door de overheid. Het liberalisme daarentegen wil juist het omgekeerde: een openbaar leven waarin mensen zonder overheidsinmenging vrij hun betrekkingen kunnen regelen. Ze moeten daarbij alleen rekening houden met het normenpatroon van de beschaving waarin ze leven omdat het juist bij de gratie van dit normenpatroon is dat ze de vrijheid genieten hun sociale betrekkingen zelf te mogen regelen. Deze evidente verplichting de tak niet af te zagen waarop men zelf zit noemt Polanyi de logica van de vrijheid (The Logic of Liberty is de titel van een van zijn boeken). De vrijheid heeft een logica en die moet men respecteren als men de vrijheid niet wil vernietigen.

Eens te meer gaat het om de noodzaak een beschavingswaarde zoals de vrijheid in te kaderen in een moreel-cultureel raamwerk zonder hetwelk deze waarde op hol slaat en zichzelf vernietigt. ‘Zolang de burgers rekening houden met bepaalde transcendente verplichtingen – in het bijzonder algemene idealen zoals waarheid, rechtvaardigheid, milddadigheid – die ingebed zijn in de traditie van een samenleving waaraan men gehecht is, kunnen, én moeten, heel veel (en in zekere zin zelfs alle) betrekkingen tussen burgers overgelaten worden aan het individuele geweten van de burgers’, aldus Polanyi. ‘Op het ogenblik echter dat in een samenleving de burgers niet langer gehecht zijn aan transcendente idealen, kan de samenleving alleen nog bij elkaar gehouden worden wanneer iedereen zich onderwerpt aan één enkel centrum van onbeperkte seculiere macht’ – de staat.

De macht van de moderne Westerse natie-staat is even onbeperkt aan het worden als die van de voormalige communistische staten in Oost-Europa, zo waarschuwt ook de katholieke Amerikaanse neo-conservatieve columnist Joseph Sobran. ‘De onbeperkte staat hoeft niet noodzakelijk ’totalitair’ te zijn. Zelfs de meest onderdrukkende regimes hebben er geen belang bij alle vrijheden te onderdrukken, zolang maar duidelijk blijft wie er de baas is. Elk regime staat die vrijheden toe die aan zijn aandacht ontsnappen of die geen gevaar opleveren voor de machtsorde. Zelfs onder Stalin genoten de Russen van seksuele vrijheid, zelfs losbandigheid, en vrije abortus’.

De moderne Westerse staat heeft volgens Sobran slechts één zorg: aan voldoende geld geraken om ’rijkdom te herverdelen’. De politieke overheid wil zich via het mechanisme van de welvaartsstaat en het sociale zekerheidsstelsel een cliënteel opbouwen van een steeds grotere groep mensen die voor hun inkomen rechtstreeks afhankelijk zijn van de politieke overheid en die bijgevolg de macht van de politieke overheid bestendigen omdat hun persoonlijke belangen gediend zijn door het instandhouden van de staat en de uitbreiding van de staatsmacht. Dit is de reden waarom de staat niet van privatisering van de sociale zekerheid wil weten. De staat heeft mensen nodig die van haar afhankelijk zijn en die als alibi kunnen dienen om haar tentakels steeds verder over de maatschappij uit te strekken.

De klassieke liberale filosoof John Stuart Mill waarschuwde in de 19de eeuw dat in een democratische staat geen stemrecht verleend zou mogen worden aan mensen die sociale uitkeringen van de staat genieten of op enige andere manier een inkomen van de staat krijgen. Gebeurt dat wel, dan krijgt de staat niet alleen af te rekenen met corrupte politici, maar ook met ‘corrupte kiezers’: kiezers die politici kiezen die hen steeds grotere voordelen beloven ten koste van de schatkist. Zo wordt een spiraal op gang gebracht die niet meer gestopt kan worden. Vele Westerse democratieën zitten reeds gevangen in deze spiraal. In België zijn er 500.000 werklozen en 830.000 werknemers in overheidsdienst – samen 1,2 miljoen mensen of 20 procent van het kiezerscorps – die hun inkomen rechtstreeks van de staat ontvangen. Het is politici in de gegeven omstandigheden absoluut onmogelijk de macht van de staat te beperken omdat geen enkele politicus durft of kan ingaan tegen 20 procent van de kiezers. Niettegenstaande het feit dat de schatkist leeg is, breidt de overheidsmacht zich nog steeds uit. De overheid is een parasiet geworden die de vrije economie steeds verder uitmelkt om aan geld te komen.

‘We spreken over ’de’ economie van een land, maar er bestaan in elk land in feite twee economieën’, aldus Sobran: ‘de vrije economie (die ruwweg overeen komt met de private sector) en de belastingeconomie, die onproduktief is en parasiteert op de vrije economie. Vele burgers leven van de staat – en dus indirect van de belastingen die geheven worden op hun medeburgers – doordat ze hun inkomen verkrijgen via de sociale zekerheid, via overheidssubsidies of overheidscontracten. We leven vandaag onder een vorm van mild despotisme, zonder openlijke terreur of marteling, maar onder de voortdurende controle van bijna niet te specifiëren autoriteiten. Er komt heel veel planning bij te pas, maar geen grote samenzwering omdat de politici die aan de macht zijn niet helemaal weten waarover ze macht uitoefenen. Ze voelen zich geroepen een ’beleid’ en een ’programma’ uit te voeren waardoor ze de chaos alleen nog groter maken. De controle van de staat over de hele maatschappij blijft groeien, maar zonder verwijzing naar het karakter van de maatschappij en de morele orde. Juist die dingen die de burger het meest bezighouden, zoals de toename van het geweld en het algehele zedenverval, laten de overheid volledig koud, maar ze bemoeit zich wel met alle andere dingen’.

De socialistische staat interesseert zich niet voor de moraliteit omdat moreel maatschappelijk verval de macht van de staat niet aantast. Moordenaars, verkrachters of aborteurs brengen de staat niet in gevaar, belastingontduikers en zwartwerkers wel. Daarom hoorde men tijdens het abortusdebat in het najaar van 1989 het argument hanteren dat aangezien in België jaarlijks 15.000 abortussen plaatsvonden en de overheid de naleving van het verbod op abortus toch niet volledig kon controleren, men abortus maar moest legaliseren. Maar nooit hoort men het argument dat aangezien 17 procent van de Belgische economie zich in het zwart circuit bevindt en de overheid de naleving van het verbod op belastingontduiking onmogelijk volledig kan controleren, men de belastingen maar moet afschaffen.

De staat is immers veel meer bekommerd om het veilig stellen van haar eigen inkomstenbronnen dan om het leven en de veiligheid van haar eigen burgers (geborenen zowel als ongeborenen). De staat heeft zelfs een pervers belang bij immoraliteit. De Tsjechoslovaakse president en ex-dissident Vaclav Havel legde in 1978 uit hoe de macht van de communistische staat gevestigd was op de immoraliteit en de leugen. Hij verwees naar het voorbeeld van een kruidenier die de slogan ‘Arbeiders aller landen verenigt u’ in zijn etalage ophing. Havel wist dat die slogan voor die kruidenier niets betekende, dat het een slogan was van het gehate regime en dat hij het doek alleen maar ophing omdat hij zich op die manier kon conformeren aan de maatschappelijke norm. Om diezelfde reden stapte de kruidenier op in 1 Mei-parades en ging ‘stemmen’ voor kandidaten ‘die reeds verkozen zijn’. Maar door zijn handelen, zo benadrukte Havel, ondersteunde de kruidenier het regime. Hij toonde zijn gedrag aan zijn medeburgers en moedigde hen indirect aan hetzelfde te doen: zich conformeren aan de leugen om op die manier aan een betere job te geraken, aan een auto, aan het recht op een vakantie in de bergen, aan het recht voor de kinderen om naar de universiteit te kunnen gaan, enzovoort.

Het enige wat voor de gesocialiseerde mens telt is materieel bezit. Dit primeert op het morele gebod om ‘in de waarheid te leven’. Dat hij het regime bestendigde door zijn passiviteit en zijn participatie in de leugen interesseerde de kruidenier niet, zolang hij zijn auto, zijn job, zijn vakantie maar had. Sovjet-dissident Alexander Zinoviev beschreef in zijn boeken herhaaldelijk hetzelfde leugenachtige mechanisme als Havel. Het jargon van het communisme vraagt geen geloof, aldus Zinoviev. De kruidenier hoefde de slogan niet te geloven, maar te hanteren. Subjectieve normen vragen geen geloof, alleen gebruik. Niemand in de Sovjet-Unie, ook de leiders niet, geloofde in de communistische ideologie, maar iedereen propageerde ze. Iedereen was verplicht de blikkentaal te hanteren en zo in de leugen te participeren. De homo sovieticus werd niet geremd door morele waarden en volgde alleen maar zijn instinct dat naar materiële hebzucht leidde. Op die manier versterkte hij de macht van het socialistisch politiek systeem – dat, zoals Hayek aantoonde, er ironisch genoeg toe leidde dat de burgers er materieel steeds meer op achteruit gingen.

Havel bepleit net als Hayek een ‘anti-politieke politiek’ als dam tegen de dictatuur. De weerstanden tegen de almacht van de staat moeten gezocht worden in het ‘voor-politieke’: in een moreel fundament. De mens moet ‘leven in waarheid’, aldus Havel. Alleen als de burger in waarheid leeft, maakt de vrijheid een kans.

West-Europa lijkt helaas bitter weinig lessen te trekken uit de heilloze ervaringen van Oost-Europa met het socialisme. De Westerlingen gooien de traditionele moraal meer en meer overboord en conformeren zich probleemloos aan de leugen. Abortus is hiervan een illustratie. Dat abortus niet gelijk zou staan aan het vermoorden van een mens is een leugen. Iedereen weet dit. Maar welke dokter, welke verpleegster, welke journalist, welke politicus, welke bisschop zet zijn carrière of zijn naam op het spel omwille van abortus? En omdat niemand het doet, wordt de leugen bestendigd. We revolteren niet tegen het feit dat de meest weerlozen in onze maatschappij uitgeroeid worden, we conformeren ons en door ons te conformeren moedigen we onze medeburgers aan hetzelfde te doen.

Abortus is een symptoom van onze totale capitulatie voor de leugen, een symptoom van het verlies van onze vrijheid, onze vrijwillige onderwerping aan de dictatuur. Abortus is een symptoom van de sluipende socialisering die ons al onze rechten ontneemt behalve het recht om totaal immoreel te leven en onze instincten van materiële hebzucht te volgen, zelfs als dit ten koste gaat van het leven van anderen, zolang het maar niet ten koste van de staat gaat.

Abortus is een symptoom voor het feit dat alles, zelfs het levensrecht van de mens, de hele ethiek, ondergeschikt is aan de politiek. In plaats van een anti-politieke politiek, een logisch gevolg van het primaat van de ethiek, bezit het Westen vandaag een anti-ethische ethiek, een logisch gevolg van het primaat van de politiek. De Westerse media dragen hieraan grote schuld. Hierop wijst de Engelse conservatieve filosoof Roger Scruton. ‘De media leggen een veel te grote nadruk op politiek. Een politicus is altijd ’nieuws’, zelfs als hij, zoals president Bush, alleen maar gaat vissen. Dit wekt de indruk dat elk gebeuren politiek van aard is en dat bijgevolg elk aspect van het menselijk leven een geoorloofd object is voor politiek ingrijpen’. Ook Scruton houdt een pleidooi voor de depolitisering van de maatschappij, ‘omdat alleen in een gedepolitiseerde maatschappij de beoefening van de politiek mogelijk blijft’.

Socialisten stellen het voor alsof een rechtvaardige maatschappij niet zonder politiek ingrijpen kan omdat in een gedepolitiseerde liberale maatschappij het recht van de sterkste zou primeren. Men stelt het voor alsof het liberalisme een ideologie van de hebzucht is en van de onbeperkte vrije markt. De Vlaamse libertariër Chris Hocepied wijst erop dat de geschiedenis van de voorbije decennia ons het tegendeel leert: de grootste hebzucht, de immorele markt waar werkelijk alles (tot diploma’s en gerechtelijke uitspraken toe) te koop is, bestond niet in de zogenaamde ‘kapitalistische’ wereld, maar wél in de socialistische wereld – in Oost-Europa, de Sovjet-Unie en bepaalde Derde Wereldlanden – waar voor een geprivilegieerd deel van de bevolking op de vrije (politieke) markt gelijk welk gebruiksmiddel, gelijk welke dienst, gelijk welke vergunning, gelijk welk diploma of gelijk welk juridisch oordeel te koop of te ruil was. Dààr vond men de werkelijk immorele en onbegrensde markt, waarvan chaos, armoede en dood het noodzakelijk gevolg was voor al diegenen die niet tot de geprivilegieerde kaste behoorden. Dergelijke immorele markt was het corrolarium van het socialisme, niet van het liberalisme.

Het is juist in de socialistische wereld dat het recht van de sterkste geldt. Om er deel te hebben aan de (politieke) markt moet men er voor zorgen dat men de sterkste is, de meedogenlooste, de meest conformistische, diegene die zich het vlotst aanpast aan de nieuwe subjectieve normen en het gemakkelijkst de traditionele morele normen overboord gooit. Vervolgens kan men alles krijgen wat men maar wil. Abortus past perfect in dit beeld. Ook hier geldt het recht van de sterkste: de stemlozen zijn de slachtoffers. Slechts door de staat het recht te ontzeggen, zelfs bij politieke meerderheid, over het levensrecht van de zwakken te beslissen, kan het levensrecht van de zwakken veilig worden gesteld.

De moderne Westerse staat is er op uit zoveel mogelijk mensen rechtstreeks van haar afhankelijk te maken om op die manier haar eigen machtsbasis te verstevigen. Waarom zou de staat zich bekommeren om een spectaculaire toename van de misdaad in onze steden, vraagt Joseph Sobran. ‘Misdaad veroorzaakt armoede (in tegenstelling tot de officiële wijsheid dat armoede misdaad veroorzaakt) en armoede veroorzaakt de afhankelijkheid van mensen van het sociale zekerheidsstelsel van de overheid’.

Waarom zou de staat zich verzetten tegen de uitholling van de familie of het huwelijk? Als mensen niet meer kunnen terugvallen op de hulp en steun van familieleden of huwelijkspartners, dan moeten ze terugvallen op de staat. Diegenen die achterblijven in gebroken gezinnen – meestal de vrouw en de kinderen – moeten vaak een beroep doen op sociale bijstand van overheidswege. Sinds echtscheiding gelegaliseerd werd tot een simpele formaliteit, gaan vele mannen ervan uit dat ze uit een huwelijk kunnen stappen zonder verdere verplichtingen of verantwoordelijkheden jegens hun echtgenoten en kinderen.

Waarom zou de staat zich verzetten tegen abortus? ‘Hoewel elke abortus haar een potentiële toekomstige cliënt kost, kan ze dit verlies compenseren door abortus te subsidiëren’, aldus Sobran. Op die manier worden de aborterende artsen en het personeel van abortusinstellingen de cliënten van de staat, evenals de vrouwen die een deel van de kosten die ze moeten betalen voor een abortus via het ziekenfonds (dus de staat) terugkrijgen. Ook Chris Hocepied wees hierop toen hij de Belgische abortuswetgeving in april 1990 vanuit libertarische hoek bekritiseerde: ‘Abortus wordt aan geneesheren voorbehouden. De geneeskunde wordt gesubsidieerd per prestatie. Economisch bekeken leiden subsidies steeds tot overproduktie. Het subsidiëren van de landbouw leidde tot boterbergen en melkzeeën. Het subsidiëren van abortus zal leiden tot foetusheuvels’.

Hocepied wees er ook op dat de overheid eens te meer diegenen die vasthouden aan het traditionele morele patroon sanctioneert en diegenen die ermee breken beloont: ‘Het omslagstelsel in de sociale zekerheid speelt een vaak miskende rol op het abortusgedrag. Het huidige systeem heeft immers voor gevolg dat vrouwen die zich laten aborteren – en daardoor niet de financiële last van het opvoeden van hun kinderen moeten dragen – in hun oude dag kunnen leven en verzorgd worden met middelen die door de overheid worden afgeroomd van het inkomen van kinderen wier moeders zich niet lieten aborteren – met een lager besteedbaar inkomen als gevolg’.

Een zwangere vrouw die vandaag besluit haar kind te behouden en haar loopbaan beëindigt om bij dit kind thuis te blijven, zal daarvoor onmiddellijk financieel moeten opdraaien: zij verliest een beroepsinkomen en moet twintig jaar lang de kosten voor de opvoeding van haar kind dragen. Maar ze zal bovendien binnen dertig, veertig jaar slechts kunnen genieten van een kleiner pensioen dan haar zwangere vriendin die besloot haar kind te aborteren omdat ze haar beroepscarrière belangrijker vond. Deze tweede vrouw zal niet alleen vandaag meer verdienen dan de eerste omdat ze haar beroepsinkomen kan behouden, carrière kan maken en bovendien niet jarenlang de kosten moet dragen voor de opvoeding van een kind, maar ze zal later van de overheid ook nog een groter pensioen krijgen – een pensioen dat de overheid echter zal bekostigen door het kind van de eerste vrouw te belasten. Alvorens dit kind zijn eigen hulpbehoevende moeder financieel bij zal kunnen springen zal het door de overheid uitgeknepen worden om de tweede, wellicht veel minder hulpbehoevende vrouw in de watten te leggen.

Zo bevordert de overheid doelbewust de immorele egoïstische houding en bestraft de generositeit. Liberalen zijn van mening dat het niet de taak is van de staat om de genereuse houding te bevorderen en het egoïsme te bestraffen, maar het omgekeerde is uiteraard evenzeer uit den boze. Men kan zich dan ook met Chris Hocepied afvragen hoe liberaal de zogenaamde ‘liberale’ politici zijn die, zoals Lucienne Herman-Michielsens, in vele Westeuropese landen samen met de socialisten de gangmakers waren voor de legalisering van zwangerschapsafbreking. De beste manier waarop men de morele orde politiek kan dienen, is de strijd tegen de politiek – een strijd die traditionalistische ‘hayekiaanse’ liberalen en christelijke conservatieven gezamenlijk kunnen voeren. Het is de strijd van mensen die beseffen dat de democratie alleen kan overleven als we de staat zoveel mogelijk negeren en onze aandacht richten op de civil society, de burgerlijke maatschappij.

Hoofdstuk 6: De morele krimp

Op 22 september 1977, in de veertiende week van haar zwangerschap, raadpleegde mevrouw R. uit Münster in West-Duitsland haar gynecoloog. Ze vroeg dokter G. of er bij haar geen vruchtwateronderzoek (amniocentesis) uitgevoerd kon worden. Ze had immers gehoord dat vrouwen van haar leeftijd – ze was 39 – een verhoogd risico op mongoloïde kinderen lopen en dat via vruchtwateronderzoek kon nagegaan worden of het kind aan deze handicap zou lijden. Dokter G. antwoordde dat een amniocentesis niet zonder risico is voor een embryo en dat, aangezien mevrouw R. al twee gezonde kinderen had en er geen erfelijke ziekten in de familie voorkwamen, zulk onderzoek in haar geval niet aangewezen was. De patiënte was gerustgesteld en bracht het thema niet meer ter sprake.

Op 14 maart 1978 werd Hubertus, het derde kind van het echtpaar R., geboren. De geboorte was geen reden tot vreugde want het kind bleek, tot ontzetting van de ouders, een mongooltje. Het echtpaar daagde kort daarna dokter G. voor het Landgericht in Münster en eiste dat de gynecoloog veroordeeld zou worden tot het dragen van alle kosten voor de opvoeding van Hubertus. De ouders beweerden dat ze Hubertus zouden hebben laten aborteren als ze van tevoren geweten hadden dat hun kind mongoloïde ging zijn. Dat ze dit niet hadden geweten, stelden ze, was de schuld van dokter G.

Toen het Münsterse Landgericht de eis afwees, ging het echtpaar in beroep. Het Oberlandesgericht in Hamm oordeelde op 25 januari 1982 dat dokter G. verplicht was een deel van de opvoedingskosten voor Hubertus te dragen. Tegen deze beslissing werd door dokter G. verbrekingberoep aangetekend bij het Bundesgerichtshof. Het oordeel van het Bundesgerichtshof van 22 november 1983 kwam echter nog harder aan voor de dokter dan het oordeel van het beroepshof. Het Bundesgerichtshof stelde dat vrouwen die door hun arts onjuist of onvolledig zijn ingelicht in aangelegenheden die tot een wettelijke abortus aanleiding kunnen geven, door deze arts in hun beoordelingsvrijheid zijn gekrenkt. De arts begaat hierdoor een zware inbreuk op de rechten van de ouders. Deze mogen de arts bijgevolg aansprakelijk stellen voor de schade die zij lijden door de geboorte van hun kind.

Dokter G. moest daarom opdraaien voor alle onderhouds-, opvoedings- en verplegingskosten van Hubertus, en dit tot het ogenblik van Hubertus’ dood. Volgens het Bundesgerichtshof ging het niet op de dokter te veroordelen tot slechts een deel van deze kosten, bijvoorbeeld het verschil tussen wat de opvoeding van een gezond kind aan de ouders zou kosten en wat een gehandicapt kind hen kost. De ouders wilden door de abortus immers niet alleen de meerkost vermijden maar de hele kost voor het kind: ‘Zij willen een dergelijk beschadigd kind helemaal niet ter wereld brengen. Wanneer het desondanks toch geboren wordt en het risico dat zij met de hulp van de arts hadden willen vermijden zich toch verwezenlijkt, dan is de volledige onderhoudslast voor dit kind reeds van voorafaan ongewenst’. Dokter G. moest bijgevolg levenslang alle kosten voor Hubertus op zich nemen. ‘Er blijft voor de ouders nog genoeg leed te dragen dat zij niet kunnen afwentelen op de man die hen de schade berokkende’, aldus het Bundesgerichtshof.

Op 18 januari 1983 had het Bundesgerichtshof zich uitgesproken in een min of meer gelijkaardig geval. Hier kwam de arts er vanaf met slechts een veroordeling tot het betalen van de meerkosten van de handicap tot de meerderjarigheid van het kind. De inzet van het geschil was een op 24 februari 1977 geboren meisje dat gehandicapt was omdat de moeder, mevrouw S.E., tijdens de eerste weken van de zwangerschap rubella (rode hond) had gehad. Toen de vrouw nadien een gynecoloog, Prof. Dr. W., consulteerde, had die nagelaten haar te vertellen dat haar kind ten gevolge van deze ziekte mogelijk zwaar gehandicapt zou zijn. Na de geboorte van haar dochter stelde moeder S.E. een vordering in tegen Prof. W. tot schadevergoeding, namens zichzelf tot de meerderjarigheid en namens het kind voor de periode daarna. Ze verklaarde dat door de fout van Prof. W. geen abortus had plaatsgehad.

Het Landgericht München I stelde de moeder in het gelijk voor de eis namens zichzelf, maar wees de eis namens het kind voor de periode na de meerderjarigheid af. Het Oberlandesgericht München wees ook de eis van de moeder af. Maar het Bundesgerichtshof stelde dat de arts veroordeeld moest worden tot schadevergoeding voor de bijkomende kosten die het kind in vergelijking met een normaal kind tot zijn meerderjarigheid zou meebrengen.

De kosten werden beperkt tot de meerderjarigheid omdat de moeder verklaard had dat als haar kind gezond was geweest, zij het wel gewenst zou hebben. De kosten werden bovendien beperkt tot de meerderjarigheid omdat de eis voor schadevergoeding na die datum ingesteld was namens het kind. De rechtbank achtte het onmogelijk dat iemand er zich over beklaagt dat een ander hem schade heeft berokkend door er voor te zorgen dat hij niet in de moederschoot was geaborteerd geworden. Het is onmogelijk om te bepalen, aldus het hof, dat iemand, hoe zwaar gehandicapt ook, schade ondervindt van het feit dat hijzelf niet dood is – ‘De mens, die niets weet van de dood of het niets, kan onmogelijk weten of dat zo is’ citeerde het Duitse verbrekingshof de Amerikaanse jurist L.J. Stephenson – maar het kan wel dat iemand (in casu de moeder) schade ondervindt van het feit dat iemand anders (haar kind) niet dood is.

In het eerste geval spreekt men in het juridisch jargon van een ‘wrongful life’-vordering (iemand daagt een ander voor de rechtbank omdat hijzelf door de schuld van die ander in leven is en daar schade van ondervindt), in het tweede geval van ‘wrongful birth’ (de vordering tegen een ander omdat zich door de schuld van die ander een geboorte heeft voorgedaan van nog een ander waarvan men schade ondervindt).

Wrongful life-vorderingen werden door het Duitse Bundes-gerichtshof niet gehonoreerd, wrongful birth-vorderingen wel. Het gaat daarbij niet alleen om gevallen waarbij gehandicapte kinderen betrokken zijn. Duitse moeders kunnen zelfs voor gezonde kinderen schadevergoeding krijgen.

Op 9 juli 1985 sprak het Bundesgerichtshof zich uit in een zaak waarbij een vrouw tot abortus had besloten omwille van haar sociale en economische noodsituatie. De abortusingreep werd door de arts voortijdig beëindigd omdat hij vreesde dat hij de baarmoeder zou perforeren en omdat hij er niet zeker van was of de vrouw wel echt zwanger was. Twee maanden later kwam de vrouw te weten dat ze toch nog zwanger was, maar ze besloot de vrucht verder uit te dragen. Uiteindelijk beviel ze van een flinke, gezonde zoon. De arts was volgens het hof niettemin verplicht de vrouw gedeeltelijk te vergoeden voor de onderhoudskosten van haar ongewenste zoon. De abortus die ze aanvankelijk gewenst had, zou immers een volstrekt legale abortus geweest zijn waarop zij krachtens de Duitse wet recht had. Door de fout van de arts was de vrouw in dit recht gekrenkt geweest.

Een gelijkaardige uitspraak deed het hof op 27 november 1984. Door onzorgvuldigheid van de dokter mislukte een abortus op een vrucht van 12 weken. Toen de vrouw acht weken later hoorde dat ze nog steeds zwanger was, weigerde ze een nieuwe abortusingreep te ondergaan. Na de geboorte eiste ze van de arts die de ondeugdelijke ingreep op 12 weken had gepleegd, vergoeding voor de ‘schade’ die het kind meebracht. Volgens het hof had ze inderdaad recht op deze vergoeding.

Nog een ander geval betrof een vrouw die na een mislukte sterilisatie zwanger werd van een tweeling. Hoewel aan de vereisten voor een rechtsgeldige zwangerschapsafbreking (een sociale noodsituatie) voldaan was, weigerde de vrouw. Toch eiste ze na de geboorte schadevergoeding van de arts die de sterilisatie had uitgevoerd. De arts beweerde dat de vrouw hierop geen aanspraak kon maken omdat ze een abortus had geweigerd. Het hof oordeelde op 18 maart 1980 dat de arts onderhoudsgelden voor de tweeling verschuldigd was. Volgens het hof had de vrouw door zich te laten steriliseren aan geboortepreventie willen doen en waren de kinderen dus ongewenst, ook al had ze achteraf geen abortus willen ondergaan.

In de Verenigde Staten komen niet alleen veroordelingen van artsen wegens wrongful birth voor, maar werden ook reeds veroordelingen wegens wrongful life uitgesproken. De zaak Turpin versus Sortini betrof de veroordeling in 1982 door een Californische rechtbank van een dokter wegens de geboorte van een doof kind. Het echtpaar had al een kind dat doof was. De huisarts had de ouders blijkbaar niet meegedeeld dat de doofheid een erfelijke belasting was. Toen hun tweede kind geboren werd, vorderden de ouders schadevergoeding van de arts omdat zij, zo beweerden ze, het tweede kind niet verwekt zouden hebben als ze op de hoogte waren geweest van het genetisch risico. De ouders vorderden een vergoeding zowel namens zichzelf als namens het tweede kind. De rechtbank veroordeelde de arts niet alleen tot het schadeloosstellen van de ouders (wrongful birth) maar ook van het kind (wrongful life).

Er zijn – vooral in de meer ‘progressieve’ staten zoals Californië, Washington en New York – nog gevallen bekend waar rechtbanken artsen ertoe veroordeelden een kind schadevergoeding te betalen omdat zij er de schuld van waren dat dit kind geboren werd. In sommige staten zoals South Dakota en Minnesota zijn wrongful life-vorderingen echter bij wet verboden. Het gaat niet om vorderingen van kinderen om schadevergoeding tegen personen of instellingen die hun handicap hebben veroorzaakt – zoals bijvoorbeeld van de softenonkinderen tegen de firma die dit produkt op de markt bracht – maar van kinderen die door natuurlijke omstandigheden gehandicapt zijn tegen personen die ervoor gezorgd hebben dat ze geboren werden. Een typevoorbeeld is het door Prof. Robert Kruithof in Rechtskundig Weekblad van 13 juni 1987 vermelde hypothetische geval van een man en een vrouw die beiden met aids besmet zijn en een kind ter wereld brengen dat dezelfde ziekte heeft. Het kind stelt een vordering in tegen zijn ouders, daar deze zijn geboorte hadden moeten voorkomen. Het instellen van dergelijke vorderingen is niet alleen in bepaalde Amerikaanse staten maar ook in Engeland bij wet verboden. De Congenital Disabilities (Civil Liability) Act van 22 juli 1976 maakt wrongful life-vorderingen, zowel van kinderen tegen hun ouders als tegen derden, juridisch onmogelijk.

Inzake wrongful birth-vorderingen gaat de Engelse rechtspraak nu eens in de ene dan weer in de andere richting. In de zaak Emeh versus Kensington werd een arts er in 1984 toe veroordeeld de opvoeding van een gezond kind te betalen omdat hij een mislukte sterilisatie-operatie had doorgevoerd. Het betrof een vrouw die haar vierde kind had laten aborteren en zich daarna had laten steriliseren, dit alles om redenen van gezinsplanning. Toen ze na de sterilisatie-ingreep toch zwanger werd, weigerde ze een abortus. Deze weigering werd volgens de rechtbank ingegeven door het vooruitzicht op schadevergoeding en het daarmee gepaard gaande perspectief niet meer buitenshuis te hoeven gaan werken. De rechter in eerste aanleg oordeelde op basis hiervan dat de weigering van de vrouw om een abortus te ondergaan zo onredelijk was dat de fout van de arts erdoor gecompenseerd werd. In hoger beroep werd de arts echter alsnog veroordeeld tot het betalen van de schadevergoeding. Een vrouw heeft immers niet alleen een recht op abortus maar ook een recht om geen abortus te moeten ondergaan als ze dat niet wil, zo stelden de rechters. Ze hoeft zich voor deze weigering niet te verantwoorden. Het feit dat ze deze abortus niet wilde ondergaan, deed geen afbreuk aan het feit dat ze geen kind had gewenst. De ongewenstheid van het kind bleek uit het feit dat ze een vorig kind had laten aborteren en dat ze een sterilisatie-ingreep had ondergaan. De arts moest bijgevolg opdraaien voor de schade – het ongewenste kind – die hij had veroorzaakt.

Rechter Jupp oordeelde in 1983 in de zaak Udale versus Bloomsbury Health Authority daarentegen dat een kind nooit als ‘schade’ voor zijn ouders beschouwd kan worden. Hij beriep zich daarvoor op de traditionele morele orde. ‘Niettegenstaande sommigen beweren dat de wereld een ’tranendal’ is, is het in onze cultuur sinds aloude tijden algemeen aanvaard dat wanneer een kind ter wereld komt, dit gebeuren een blij gebeuren is en een zegen’, aldus Jupps vonnis. Het Hooggerechtshof van de Amerikaanse staat Pennsylvania verklaarde in de zaak Shaheen versus Knight eveneens dat ‘het toestaan van schadevergoedingen voor de normale geboorte van een gezond kind indruist tegen het algemeen publiek aanvoelen van de bevolking’. Met andere woorden: een kind kan wel een schadepost zijn voor de ouders, maar een kind als schade beschouwen mag niet daar dit immoreel is. De Pennsylveense beslissing viel echter in 1957. Tegenwoordig wordt dit, zoals Robert Kruithof opmerkt, in de rechtspraak en de rechtsleer van de meeste landen niet meer aanvaard.

‘Het voornaamste tegenargument t.a.v. deze stelling’, aldus Kruithof, ‘is dat de bekommernis van mannen en vrouwen om geen kinderen (meer) te krijgen in onze moderne maatschappij als rechtmatig wordt erkend. Het gebruik van allerlei anticonceptiva wordt heden ten dage niet alleen geduld, maar is zonder meer geoorloofd, ja wordt in sommige omstandigheden door de overheid zelfs sterk aanbevolen. Daaruit volgt dat het belang van mannen en vrouwen om geen gehandicapt of om zelfs geen gezond kind te krijgen, niet (meer) onrechtmatig genoemd mag worden. Of zij dit nu doen om financiële redenen, wegens het feit dat kinderen zgn. ’handenbindertjes’ kunnen zijn, d.w.z. de ouders verhinderen allerlei andere activiteiten te ontplooien, om reden van de overbevolking in deze wereld of om welk ander motief ook, hun wens om wél seksuele gemeenschap te hebben maar geen kinderen te krijgen is in de regel rechtmatig. In die omstandigheden, kan een kind dus wél schade zijn, schade die voor vergoeding in aanmerking komt’.

Net zoals in 1957 de redenering van het Hooggerechtshof van Pennsylvania nog de evidentie zelf leek, lijkt het tegenargument vandaag volstrekt vanzelfsprekend. Tussen 1957 en vandaag deed zich immers een ingrijpende maatschappelijke evolutie voor: de algemene aanvaarding van de voorbehoedsmiddelen. Juridisch kan men er niet onderuit: als het gebruik van contraceptie geoorloofd is om de geboorte van kinderen te beletten, dan kan de rechter niet anders dan erkennen dat wanneer er door toedoen van een ander toch een ‘ongewenste’ geboorte volgt, deze ander een inbreuk heeft gepleegd op het fundamentele recht van de ouders op geboorteplanning. Hij, níét de ouders, is dan verantwoordelijk voor de geboorte van het kind en hij, níét de ouders, moet de zware financiële last ervan dragen.

Rechter Jupp had echter ook gelijk toen hij waarschuwde dat hiermee onze hele beschavingsorde wordt uitgehold. Jupp wees erop dat hoe ongewenster een kind is, hoe groter de kans op financiële compensatie voor een kind zal zijn. Is het kind ongewenst dan worden de ouders financieel vergoed, is het kind gewenst dan krijgen ze niets: ‘Een eiseres zoals mevrouw Udale zou weinig of geen schadevergoeding krijgen omdat haar liefde en zorg voor het kind en haar blijdschap bij de geboorte, die er uiteindelijk toch was, afgewogen zou worden (en zelfs op zou kunnen wegen) tegen het ongemak en de financiële nadelen die van nature met ouderschap gepaard gaan. Een eiseres die daarentegen wrok zou blijven koesteren in haar hart en die haar moederlijke instincten blijvend zou onderdrukken, zou recht hebben op grote vergoedingen. Kortom, de deugdzaamheid zou onbeloond blijven; de onnatuurlijke verwerping van de vrouwelijkheid en het moederschap zou genereus worden beloond. Dit kan, volgens mij, niet rechtvaardig zijn’.

Een Franse jeugdrechter was echter van mening dat rechters zich niet met grote principes, hoe respectabel ook, moeten bezig houden maar uitsluitend individuele gevallen moeten bekijken. Daarom besliste hij op 8 november 1982 bij hoogdringendheid dat de minderjarige Valérie Le Roux een abortus mocht ondergaan. De moeder van de 17-jarige Valérie had geweigerd haar instemming hiervoor te geven en had zelfs de anti-abortusvereniging Laissez les Vivre ingeschakeld, maar rechter Dachkevitch oordeelde dat het duidelijk was dat Valérie in een ‘noodsituatie’ verkeerde aangezien de banden met thuis verbroken waren, aangezien zij verklaarde geen inkomen, geen domicilie en geen familie te hebben en aangezien zij ‘van een zodanige immaturiteit is dat ze er nooit in geslaagd is een contraceptiemiddel te gebruiken’. ‘Wij moeten ons niet uitspreken over principiële standpunten, hoe respectabel ook, maar slechts over de concrete noodsituatie van een minderjarige’, aldus de rechter.

Wanneer waarden stelselmatig moeten wijken voor concrete noden, houden zij op de duur op waarden te zijn. Het morele domein krimpt dan gestadig in en het waardenvacuüm wordt gevuld door nieuwe waarden. Eén van deze belangrijke moderne waarden wordt door rechter Dachkevitch in zijn vonnis expliciet genoemd: het recht op een geslaagd contraceptiemiddel.

Ook Prof. Robert Kruithof is van mening dat het abortusdebat, en het daarvan afgeleide juridische debat over de wenselijkheid van schadevergoeding voor een ongewenst kind, terug te leiden is tot een botsing tussen onderling onverzoenbare waarden. Enerzijds waarden zoals het recht op leven van het kind (de erkenning van een kind als schadepost komt volgens Kruithof neer op de erkenning van de ‘zgn. negatieve sociale waarde van het kind voor zijn ouders. Gaat men werkelijk te ver als men beweert dat hier op onrechtstreekse wijze het bestaansrecht van dit kind in twijfel wordt getrokken en dat de rechter zich hiertoe niet mag lenen?’), anderzijds waarden zoals het feit dat ouders ‘het recht hebben om hun gezin te plannen zoals zij dat wensen, en derden niet gerechtigd zijn deze plannen op foutieve wijze te doorkruisen’. Kruithof wil uitdrukkelijk geen keuze maken tussen beide waardenstelsels. Hij heeft, zegt hij, voor dit conflict ‘geen pasklaar antwoord’.

De hoge katholieke autoriteiten zouden als men Kruithofs waardenbotsing onderschrijft, echter wel eens gelijk kunnen hebben met hun (ook in katholieke middens zeer omstreden) stelling dat de vraag naar de geoorloofdheid van abortus in wezen herleid kan worden tot de vraag naar de geoorloofdheid van contraceptiemiddelen, omdat de contraceptieve mentaliteit een eigen logica bevat die bijna onvermijdelijk naar abortus en erger leidt. De jurist Kruithof lijkt tot dit ‘erger’ overigens in Rechtskundig Weekblad reeds een aanzet te geven: ‘Het is in het belang van de volksgezondheid dat het aantal gehandicapten zo klein mogelijk wordt gehouden. Familieplanning – met behulp van medische en sociale diensten – kan, tot op zekere hoogte, op verantwoorde wijze de vroegere natuurlijke selectie vervangen’, schrijft hij. Hij verwijst daarbij naar de Duitse jurist A. Laufs die in Die Entwicklung des Arztrechts 1984/85 schrijft: ‘Er zullen minder en uitsluitend gezonde, geplande en geselecteerde kinderen ter wereld komen. Ongewenste vruchtbaarheid en de geboorte van ziek en gebrekkig leven wordt door de geneeskunde bestreden met haar veel gebruikte methoden van bevruchtingsverhindering, prenatale diagnose en zwangerschaps-afbreking’.

Dat abortus de vroegere natuurlijke selectie vervangt is ook de mening van de fysicus, wetenschapsfilosoof en journalist Dr. Gerard Bodifée. Hij ziet in deze vervanging echter helemaal geen teken van vooruitgang maar integendeel van ethische terugval. Volgens Bodifée bestaat het beschavingsproces erin dat men de (natuurlijke biologische) selectiecriteria opheft, niet dat men ze vervangt door andere (‘verantwoorde’ technologische) selectiecriteria.

In een column in De Standaard van 2 december 1989 schreef Bodifée: ‘Selectie en eliminatie zijn de middelen die de natuur hanteert om zich te organiseren. De ethische ontwikkeling van de mens is een poging zich van deze darwiniaanse overlevingsstrijd los te maken. Selectie en eliminatie worden vervangen door aanvaarding. Een humane samenleving steunt op respect voor elk individu, ongeacht diens staat of graad van ontwikkeling, diens nut of hinder, en gunt eenieder het recht op leven. Als gedragsregel doorkruist deze ethiek oude biologische wetmatigheden en is zij niet zonder risico of inconveniënten. Technologie en sociale organisatie zijn de middelen waarover de mens beschikt om, ondanks de nadeliger positie, zijn fysieke bestaan te handhaven en zelfs te versterken. De realisatie van ethisch geïnspireerd gedrag is een moeizaam proces waarin diep gewortelde biologische instincten bedwongen moeten worden’.

Abortus is volgens Bodifée ‘een kwalijke uiting van een terugkeer naar een vóór-ethisch tijdperk, een onwaardige terugval op de oude wetten, een abdicatie van ethiek en humane waarden’. Een samenleving waarin zwangerschapsafbreking maatschappelijk wordt aanvaard, ‘keert terug naar een staat van dierlijkheid. Geraffineerder, maar even meedogenloos als de oude, nooit afgeschafte wetten van de jungle’.

‘Voor vrijzinnigen’, schrijft Bodifée, ‘moet de praktijk van het hanteren van selectiecriteria een onmiskenbaar teken zijn van een trend tot verdierlijking van de mens, wat haaks staat op een waarachtig humanisme. De oude lokroep van selectie en eliminatie vindt weer gehoor. De heersers stellen categorieën in voor gewensten en ongewensten, dekken zich door middel van een juridisch apparaat dat garanties biedt en bureaucratische voorschriften die de details regelen, en nemen het recht in handen’.

Morele inkrimping doet zich niet alleen voor wanneer waarden stelselmatig moeten wijken, maar ook wanneer, zoals vandaag, het hierdoor ontstane waardenvacuüm opgevuld wordt door nieuwe waarden die op zichzelf ook een teken van morele inkrimping zijn omdat zij een oude ethische ethiek door een nieuwe anti-ethische ethiek vervangen. Een ‘anti-ethische ethiek’ kan gedefinieerd worden als een ethiek waarin men de Tao, de algemeen-menselijke morele orde, niet herkent.

C.S. Lewis, de Britse filosoof en professor in middeleeuwse literatuur te Cambridge, schreef in 1944 het boek The Abolition of Man (De afschaffing van de mens) waarin hij argumenteerde dat alle beschavingen in hun religies of ethische codes een bepaalde morele kern gemeenschappelijk hebben, waarvan regels zoals bijvoorbeeld ‘gij zult geen moord begaan’, ‘gij zult geen diefstal plegen’, ‘gij zult de vrouw van uw buurman niet begeren’, enzovoort deel uitmaken. Hij noemde deze gemeenschappelijke morele kern de ‘Tao’ of de ‘Weg’. Zonder de Tao kan geen menswaardige maatschappelijke orde bestaan, aldus Lewis.

Lewis’ (dunne) boek, dat als ondertitel ‘Beschouwingen over het onderwijs’ droeg, hield zich vooral bezig met het probleem van de waardenoverdracht op school. Lewis ging niet in detail op de inhoud van de Tao in, maar voorzag in een appendix toch een korte samenvatting van de Tao zoals hij die samengesteld had uit de gemeenschappelijke elementen van de door hem bestudeerde oud-Egyptische, oud-joodse, oud-Scandinavische, Angelsaksische, Babylonische, oud-Chinese, Romeinse, oud-Griekse, Stoïcijnse, oud-Indische, hindoe, christelijke, Noordamerikaans-indiaanse en inheems-Australische (Aborigines) ethische stelsels.

‘Wat alle beschavingen die leven onder de richtlijnen van de Tao ‘gemeenschappelijk hebben’, schreef Lewis, ‘is iets dat we niet kunnen negeren. Het is de doctrine van de objectieve waarden, het geloof dat, in relatie met het soort ding dat het universum is en het soort ding dat wijzelf zijn, bepaalde standpunten absoluut waar zijn en andere absoluut vals. Alleen de Tao garandeert een gemeenschappelijke wet voor menselijke actie die zowel de heersers als hun onderdanen overstijgt. Een dogmatisch geloof in objectieve waarden is een noodzaak voor het idee zelf van een heerschappij die geen tirannie is en een onderworpenheid die geen slavernij is’. Zodra de Tao wordt opgegeven, aldus Lewis, is de mens onderworpen aan de willekeur van ongebreidelde, immorele politieke macht.

Alleen de Tao zelf bevat de criteria voor moreel handelen. ‘Uit feitelijke vaststellingen kunnen we nooit praktische conclusies trekken’, zegt Lewis. De Canadese jurist Iain T. Benson legde dit in 1988 in Canadian Journal of Family Law als volgt uit: ‘De propositie ’op deze manier houden we de beschaving in stand’ kan niet leiden tot de regel ’doe dit’, behalve wanneer we uitgaan van het objectieve beginsel ’de beschaving moet in stand gehouden worden’. Met het woordje ’moet’ doet de Tao echter opnieuw zijn intrede en zijn we terug bij ons uitgangspunt’.

Lewis wees er op dat de Tao één geheel vormt. Je kunt niet één stuk weggooien zonder het geheel te ontwrichten. Aangezien de Tao een wezenlijk bestanddeel van een beschaving is, kan je de morele orde evenmin ontwrichten zonder de hele beschaving, met al haar verworvenheden, aan te tasten. Ogenschijnlijk kleine wijzigingen kunnen daarom de gehele maatschappij ingrijpend veranderen. Abortus is hier overigens een goed voorbeeld van.

De moderne ethiek waarbij de vrouw het recht heeft gekregen om volledig zelfstandig over zwangerschapsafbreking te beslissen heeft niet alleen de juridische orde, de verhouding tussen echtgenoten onderling en tussen patiënten en artsen aangetast, maar ook de moeder-kind relatie. Hoe diep deze aantasting wel gaat blijkt uit het feit dat zelfs een fundamenteel archetype, zoals de notie dat een mens nergens zo geborgen is geweest als in mama’s schoot, vandaag niet langer gehandhaafd kon blijven.

Eeuwenlang dacht men dat er voor een kind geen veiliger plaats was dan de moederschoot. Mensen die geborgenheid zoeken leggen zich van nature vaak te slapen in een foetushouding – een houding die onbewust geassocieerd wordt met die van de ultieme koestering. Vandaag echter is de moederschoot de allergevaarlijkste plek ter wereld waar een kind zich kan ophouden. De baarmoeder is de enige plaats waar het kind juridisch vogelvrij is en waar jaarlijks één op zeven van de in België verwekte en in normale omstandigheden levensvatbare kinderen door een ingrijpen van buitenuit gewelddadig aan hun eind komen. De moederschoot is helemaal geen veilige plaats. Wie haar overleeft mag van geluk spreken.

Moest één op zeven van alle kinderen die zich op straat begeven in het verkeer om het leven komen, dan werd autorijden hoogstwaarschijnlijk wettelijk verboden omdat onze politici het niet langer maatschappelijk noch ethisch zouden kunnen verantwoorden. Men kan zich er alleen maar over verwonderen dat dergelijke overwegingen, die door onze politici wél aangewend werden om het gebruik van kernenergie aan banden te leggen, niet gebruikt werden in het abortusdebat. Men was integendeel getuige van het merkwaardige schouwspel dat politieke partijen die zich volgens hun benaming tot doel stellen de christelijke fundamenten van de Westerse samenleving te vrijwaren, meenden dat inzake abortus de christelijke principes moesten opgegeven worden om in deze tijd van morele inkrimping andere zaken zoals ‘het ethisch minimum’ te redden. Wat dat ‘ethisch minimum’ was, werd nooit gezegd, maar abortus viel er niet onder.

De Christelijke Volkspartij kwam in Vlaanderen eind 1989 met een eigen liberaliseringsvoorstel inzake abortus waarbij de onaantastbaarheid van het ongeboren menselijk leven werd opgegeven wanneer dit leven voortspruit uit verkrachting of incest of het leven van de moeder bedreigt. De CVP hoopte met haar voorstel een politiek compromis te bewerkstelligen en tegengewicht te bieden aan het socialistisch-liberale wetsvoorstel inzake abortus dat een nagenoeg algehele legalisering nastreefde. Maar een kind waarvan de moeder door de vader werd verkracht heeft evenveel recht op leven als een kind waarvan de vader geen misdadiger was. Eén van onze beschavingsprincipes luidt immers dat kinderen nooit aansprakelijk zijn voor de daden van hun ouders en er ook niet beoordeeld op mogen worden, laat staan er het recht op leven door verspelen.

Het politiek maneuver van de CVP mislukte uiteraard en uiteindelijk werd het socialistisch-liberale wetsvoorstel zonder dat de CVP er ook maar in slaagde er één letter aan te veranderen, door het parlement aanvaard. Men houdt een beweging in een richting die men nefast vindt immers niet tegen door lichtjes in dezelfde richting mee te bewegen in de hoop dat de beweging dan zal verzwakken. Integendeel, om een nefaste beweging te verzwakken, moet men een ruk naar de andere kant geven.

Het is juist dat een wettelijk abortusverbod tegenwoordig niet meer volledig te controleren valt. Maar aangezien het opheffen van bepaalde fundamentele normen, zoals het verbod op zwangerschapsafbreking, de hele maatschappelijke orde ontwricht, is het slechts een vraag van secundair belang of de overheid er in slaagt dergelijke fundamentele normen af te dwingen. Fundamentele normen hebben door hun bestaan alleen al, zelfs zonder dat zij door iedereen nageleefd worden, reeds een waarde. Zij hebben een signaalfunctie. Het zijn bakens, referentiepunten. Op ogenblikken dat ze minder nageleefd worden, wordt het juist belangrijker ze te verdedigen.

De Westerse politici hebben dit goed ingezien toen ze in 1975 de Helsinki-akkoorden sloten met de Sovjet-Unie. Ze deden daarbij aan Leonid Breznjev economische en politieke toegevingen in ruil voor papieren beloften van het Kremlin dat het de fundamentele mensenrechten zou respecteren.

De Westerse politici wisten dat de immorele Sovjets en hun socialistische vazalstaten zich aan de mensenrechtenbepalingen in deze Helsinki-akkoorden weinig gelegen zouden laten. Ze wisten ook dat ze zonder medewerking van de Sovjet-autoriteiten schendingen van de Helsinki-akkoorden bijzonder moeilijk zouden kunnen controleren en dat ze ze zeker niet zouden kunnen sanctioneren. Toch nam dit niet weg dat de akkoorden van cruciaal belang werden geacht. Ze waren een baken – een objectieve legale norm – waarnaar dissidenten en mensenrechtenactivisten konden verwijzen wanneer zij slachtoffer werden van de willekeurige subjectiviteit van de Sovjet-autoriteiten. De Sovjets werden aldus door dissidenten en door Westerse politici steeds weer aan het bestaan van de norm herinnerd die ze zelf hadden aanvaard. De norm lag vast in een verdrag en had daardoor een juridische basis. Al kon hij niet afgedwongen worden, door het feit dat de wettelijke norm bestond, weerklonk onophoudelijk zijn appèl. Op termijn ondermijnde dit zozeer het zelfvertrouwen van de schenders van de norm enerzijds en sterkte het zozeer het vertrouwen van de dissidenten en het brede publiek in de illegitimiteit van de schendingen anderzijds dat het hele communistische systeem met zijn leugenachtige moraal op een bepaald ogenblik tot veler verrassing vanzelf in elkaar stortte.

Daarom is het onbegrijpelijk dat politici die persoonlijk absoluut tegen zwangerschapsafbreking gekant beweren te zijn, in vele landen gezwicht zijn voor het argument dat aangezien een volledig verbod van abortus wettelijk niet controleerbaar is, er niets anders op zat dan de wettelijke norm op te heffen. Men beweerde vaak dat een verruiming van de norm noodzakelijk was om de nieuwe verruimde norm te kunnen handhaven. Als abortus wettelijk toegelaten zou zijn in bepaalde welomschreven noodsituaties, dan zou de overheid voortaan in staat zijn de illegaal gebleven abortussen gemakkelijker te vervolgen. Op die manier zou abortus strikter onder controle gehouden kunnen worden en zou het aantal vruchtafdrijvingen zelfs beperkt kunnen worden, zo klonk de redenering.

In de praktijk komt er van een striktere controle na legalisering niets in huis. Dat kan ook niet aangezien abortus door de voortschrijdende technologie steeds oncontroleerbaarder wordt en omdat de drempel om tot zwangerschapsafbreking over te gaan steeds verder verlaagt. Hier speelt hetzelfde fenomeen als op het slagveld. Waar een soldaat in duistere tijden zijn vijand in bloedige lijf aan lijf gevechten met groot gevaar voor eigen leven moest doden, vervolgens in iets modernere tijden een vijand vanop honderd meters afstand vanuit een hinderlaag kon doden met een kogel en tenslotte in onze hoogtechnologische tijd vanop honderden kilometers afstand nog slechts op een knop moet drukken zonder zich de handen vuil te moeten maken, moest een vrouw vroeger op een primitieve wijze een vrucht (laten) verwijderen via een ‘achterkeukenabortus’. Dit was een riskante en voor de vrouw levensgevaarlijke onderneming. De drempel was dan ook hoog. Tegenwoordig kan abortus op vijftien minuten, met de hulp van een arts, zonder groot medisch risico voor de vrouw. De drempel is verlaagd, maar aangezien men nog altijd de stap naar een arts en een ziekenhuis moet zetten, is de drempel nog steeds relatief hoog.

Binnen afzienbare tijd echter hoeft een vrouw voor een zwangerschapsafbreking zelfs niet meer naar de kliniek. Ze kan bij de apotheker een abortuspil kopen die ze thuis moet innemen en die de vrucht zonder grote complicaties vanzelf uit haar lichaam drijft. De drempel wordt bij dergelijke abortussen zonder medische ingreep bijzonder laag. Als de vrouw aan niemand heeft meegedeeld dat ze zwanger is, kan ze zelfs vruchtafdrijving plegen zonder dat ook maar iemand daarvan op de hoogte is. De overheid kan onmogelijk nog enige controle op zwangerschapsafbrekingen uitoefenen (tenzij ze zou beginnen met alle vrouwen in de vruchtbare leeftijd voortdurend op eventuele zwangerschap te controleren).

De ervaring leert dat wanneer een goedkoop, efficiënt en modern middel beschikbaar is, de verspreiding ervan onmogelijk is tegen te houden. Het abortusdebat in termen van ‘controleerbaarheid’ of ‘haalbaarheid’ van een wettelijk verbod is dan ook volstrekt irrelevant. Het enige wat een kind vandaag nog kan redden is het subjectieve feit of zijn moeder het wenst en, indien dit niet het geval is, of ze dan bereid is zich te laten leiden door de objectieve norm dat het kind, zelfs als zij het niet wenst, recht op leven heeft.

Daarom was het belangrijk dat het wettelijk verbod op abortus, ondanks de niet-afdwingbaarheid, als een soort ‘Helsinki-akkoord voor de ongewensten’ overeind zou zijn gebleven. Ergens zou er dan toch het appèl zijn blijven klinken om de echt morele – belangeloze – houding tussen mensen, al is ze niet van overheidswege te controleren, in ere te houden en ‘in waarheid te leven’.

De overheid kan de burger inderdaad niet tot een morele houding verplichten. Deze verplichting is daarom ook niet wenselijk. Maar de morele houding zelf is wél wenselijk. Daarom moet de overheid haar vergemakkelijken door de Tao, de traditionele moreel-culturele bakens die mensen al generaties lang gebruiken als objectieve wettelijke referentiepunten, te respecteren. De burger heeft recht op de Tao. Het is het belangrijkste houvast dat hij heeft tegen de almacht van de staat. Een overheid die deze bakens wegneemt geeft bovendien te kennen dat het wat haar betreft geen verschil uitmaakt of mensen moreel leven aangezien ze dit toch niet kan controleren. Dit is een typisch socialistische houding waarbij men er eigenlijk van uitgaat dat de burgers er zijn voor de overheid in plaats van, zoals in een liberale staat, de overheid voor de burgers.

Hoofdstuk 7: Het grote taboe

Op 5 januari 1991 publiceerde het Londense weekblad The Spectator een reportage van redactrice Amanda Craig waarin zij een bezoek beschreef dat ze op een namiddag bracht aan het abortuscentrum van het Londense Samaritan Hospital in Marylebone Road. De aborteur, Dr. David Paintin, stond Craig toe aanwezig te zijn bij enkele abortussen. De journaliste praatte met artsen, verpleegsters en patiënten, en ze bracht hierover onder de titel ‘Poor woman, poor potential human’ (‘Arme vrouw, arme potentiële mens’ – de woorden van een eveneens aanwezige student geneeskunde) verslag uit in The Spectator.

Het artikel was geïllustreerd met een afbeelding van het instrumentarium dat de artsen bij een abortus gebruiken. Deze illustraties zetten de teneur van het artikel. Het was een koele, afstandelijke beschrijving van datgene waarvan Craig getuige was, maar ook niet meer dan dat: De journaliste vermeed elke eigen morele beoordeling, zowel voor als tegen. Ze observeerde alleen maar en liet de lezer in deze observaties delen. Craig beschreef het uiterlijk van de vrouwen die voor de abortus kwamen, het uiterlijk van de arts en zijn kleding, het meubilair en het uitzicht van de kamer, de houding waarin de vrouw moest plaatsnemen, de manier waarop ze werd verdoofd, de manier waarop de abortus geschiedde, de gesprekken van de aborteurs tijdens de operatie (over de moeilijkheden van Dr. Paintin bij het vinden van een nieuwe woning), de duur ervan (minder dan twintig minuten), de prijs van een abortus voor de patiënt (tussen 210 en 650 pond (12.600 en 39.000 fr.) – De belastingbetaler draagt 160 pond (9.600 fr.) per abortus bij), het jaarinkomen van een aborteur (35.000 pond (2,1 miljoen fr.)), enzovoort.

Misschien kwam het juist door deze afstandelijkheid dat het artikel zo’n ophef maakte en The Spectator overstelpt werd met lezersbrieven voor en tegen. In elk geval was Dr. Paintin niet opgezet met Craigs artikel. Hij stuurde The Spectator een brief waarin hij zijn ongenoegen kenbaar maakte. Hij had niets aan te merken op de feitelijke gegevens die Craig bekend maakte, maar wel op het feit dat ‘de tekst zich concentreert op praktische, verontrustende details van de operatie en slechts een glimp toont van de gebeurtenissen die tot de ongewenste zwangerschap hebben geleid en de complexiteit van de beslissingen die de ongelukkige vrouwen hebben genomen. Allen die aanwezig waren bij de operaties waarvan Amanda Craig een geprivilegieerde getuige was, zijn teleurgesteld door haar beschrijving van haar ervaring en verontwaardigd door de smaakloze en groteske illustraties die het artikel en de voorpagina van het magazine sierden’.

Met andere woorden: Amanda Craig mocht van Dr. Paintin geen verslag brengen van de abortus zelf zonder de problemen van vrouwen die tot abortus hadden besloten dik in de verf te zetten en daardoor begrip op te wekken voor hun beslissing. De journaliste had volgens de arts naast de feitelijke beschrijving van het gebeuren, ook aan duiding moeten doen en een positief oordeel moeten vellen over de feiten waarvan ze getuige had mogen zijn. En wellicht had de journaliste zelfs aan zelfcensuur moeten doen en ‘verontrustende’ elementen uit de feitelijke beschrijving van de abortus achterwege moeten laten. Dat was ook de mening van Lord Vernon, lid van het Hogerhuis, in een brief aan The Spectator. Hij sprak van een ‘hoogst emotioneel artikel’ dat ‘de door Rooms-katholieken geleide anti-abortuscampagne’ dient. ‘Het abortusthema is tot walgens toe bediscussieerd in het parlement en in beide Huizen hebben ruime meerderheden zich ten voordele van de huidige wetgeving uitgesproken. Waarom altijd maar in deze pot blijven roeren?’.

Zit er geen tegenstrijdigheid in de argumentatie van de voorstanders van abortus die beweren dat zij zich rond abortus geen morele vragen stellen en toch willen vermijden dat anderen er op een neutrale wijze, zonder enig waardeoordeel, over geïnformeerd worden? Hoe kan men anders immers verklaren dat Dr. Paintin zich verzet tegen het feit dat het publiek geconfronteerd wordt met daden die hij, zoals hij in het gesprek met Craig vertelde, zeer wel met zijn geweten kan verzoenen, terwijl dit eigen geweten wat hem betreft het enige is waarmee hij rekening moet houden?

Had Amanda Craig niet geschreven dat Paintin die namiddag zeven abortussen verrichtte, dat hij vrouwen uit de armste, kansloosste lagen van de bevolking wilde helpen, dat zes van de zeven vrouwen amper zestien jaar waren, dat vier van hen zwarten waren, geen van hen gehuwd was, vier al eens eerder een abortus hadden ondergaan en er ééntje een heroïneverslaafde was, en dat volgens Dr. Paintin het vernietigen van een foetus een minder kwaad is dan een zwangerschap voort te zetten wanneer men er niet tegen opgewassen is om een kind te krijgen? Waarom mocht dan de abortusprocedure zelf niet beschreven worden en ook niet de resten die Craig uiteindelijk in de spoelbak waarnam: een torso van 7 cm met een linkerarmpje er nog aan en een handje, kleiner dan Craigs vingernagel, met zelf al vingernageltjes.

Er is iets bizars aan abortus. Zelfs in landen waar het legaal is en waar uit de parlementaire meerderheid en uit herhaalde opiniepeilingen blijkt dat abortus een algemeen aanvaard maatschappelijk gegeven is, blijft abortus het grote taboe. Het geschiedt meestal buiten de openbaarheid, in instellingen die heel dikwijls gevestigd zijn in onopvallende rijhuizen waarvan de buren soms beweren niet eens te weten dat het abortusklinieken zijn. Als abortus door de ziekteverzekering vergoed wordt, geschiedt dat op manieren zodat onmogelijk is na te gaan of het om een abortus gaat of om een andere banale medische verrichting. Het wordt aan derden onmogelijk gemaakt na te gaan hoeveel abortussen er plaatsvinden, waar die plaats vinden, onder welke voorwaarden en om welke redenen.

Die geheimhouding, zegt men, is nodig ter bescherming van de privacy van de betrokken vrouwen. Dat is zeer zeker een nobele overweging, maar wel eigenaardig, aangezien de meeste abortussen gepleegd worden in niet-sociale gevallen (het aantal abortussen na incest of verkrachting is immers slechts een fractie van alle abortussen), door vrouwen die beweren dat ze zich rond abortus geen gewetensproblemen maken en dus ook niets te verbergen zouden mogen hebben, en in maatschappijen waarin, zegt men, een grote meerderheid van de bevolking zwangerschapsafbreking probleemloos accepteert. Waarom durft men er dan niet openlijk voor uitkomen? Als homoseksuelen zouden beweren dat ze hun homoseksueel gedrag persoonlijk moreel volledig aanvaardbaar vinden én bovendien beweren dat de meerderheid van de bevolking homoseksualiteit eveneens geoorloofd acht, dan kan men beide beweringen slechts aanvaarden wanneer deze homoseksuelen openlijk voor hun homoseksuele praktijken durven uitkomen. Indien dit niet zo is, schort er iets, ofwel aan de persoonlijke aanvaarding van de eigen homoseksuele geaardheid, ofwel aan de beweerde maatschappelijke aanvaarding van homoseksualiteit.

Zou het niet kunnen dat er inzake abortus bij onze bevolking een veel breder klimaat leeft van ‘Dit kan toch eigenlijk niet’ dan via de media, de opiniepeilingen, het stemgedrag van de politici naar buiten komt, dat de gewone burgers overwegend tegen abortus blijven, zelfs in landen die niet meer christelijk zijn en waar abortus werd gelegaliseerd? Zou het niet kunnen dat juist omdat er meer mensen tegen abortus zijn dan men wil toegeven, dit debat niet heropend mag worden, zelfs niet door een zuiver informatieve berichtgeving? Tegenstanders van abortus worden onmiddellijk als ‘rechts’, ‘onverdraagzaam’ of ‘hardvochtig’ (want ‘niet bereid arme, beklagenswaardige vrouwen te helpen’) afgedaan. Ze worden hierdoor zodanig geïntimideerd dat ze meestal zwijgen over hun morele opvattingen. Het huidige geestelijke klimaat maakt een behoorlijke discussie over abortus onmogelijk. Met behoorlijk bedoelen we een werkelijk gefundeerde discussie waarbij het onontbeerlijk is dat diegenen die eraan deelnemen weten waarover ze praten en minstens de eerlijkheid opbrengen de resultaten van abortus – de geaborteerde lichaampjes – met eigen ogen te aanschouwen.

‘Abortus is de meest geheime van de (medische) operaties’, schrijft Amanda Craig. Het komt bijna nooit voor dat journalisten abortussen mogen bijwonen. Slechts bij wijze van grote uitzondering heeft Dr. Paintin Craig toestemming gegeven er getuige van te zijn. Abortus is het privé-domein van de aborteurs. Abortus is een medische exclusiviteit, een verboden stad waar de niet-medische maatschappij geen toegang toe heeft, een domein waaruit de maatschappij – de politiek, het gerecht, de media – zich vrijwillig heeft teruggetrokken.

De enige garantie dat abortus geschiedt volgens de wettelijk voorgeschreven normen is de bereidheid van de aborterende arts om zich aan de wettelijke voorschriften te houden. Er bestaat, aldus Craig, in Groot-Brittannië geen wettelijke controle op abortus. De gegevens die de artsen volgens de wet moeten opstellen ten behoeve van de artsen van de geneeskundige inspectie, worden uitsluitend statistisch verwerkt en mogen noch door politiediensten noch door parlementsleden worden ingekeken. Er worden geen controles uitgevoerd om na te gaan of alles wel binnen de wettelijke normen geschiedt.

Men vindt nagenoeg geen journalistieke beschrijvingen van de concrete abortuspraktijk. Ten eerste voelen journalisten er weinig voor om abortus te beschrijven. Immers, zij die zich ertoe geroepen zouden voelen om dit te gaan doen – zelfs als ze neutraal, koel en zuiver observerend tewerk willen gaan – voelen onbewust al aan dat dit niet kan in een maatschappij waarin abortus het grote taboe is. Wie zich niet uitspreekt voor een taboe en evenmin tegen, maar het toch doorbreekt, heeft zich door deze daad alleen al uitgesproken tegen het taboe.

Wie het idee oppert aandacht aan abortus te gaan besteden in een maatschappij die zwangerschapsafbreking gelegaliseerd heeft, weet dat de verdenking anti-abortus te zijn, reeds op hem rust. Wie pro-abortus is, zwijgt er immers over, wie neutraal is ook. Abortus is een pot die men, zoals Lord Vernon zegt, gedekt moet laten, net zoals men niet naar lijken moet gaan zoeken in een maatschappij die wel doodt maar daarmee niet geconfronteerd wil worden. Journalisten die met een verzoek bij aborteurs komen om de abortusprocedure te mogen meemaken, worden dan ook gewantrouwd. Het mag een wonder heten dat Amanda Craig erin slaagde Dr. Paintin hiertoe te overhalen. De abortusindustrie laat zich slechts zeer uitzonderlijk door de media in de kaarten kijken. Maar de uitzonderingen bevatten verhelderende informatie.

 

New York Woman, een Amerikaans life-style maandblad voor moderne vrouwen, bracht in juni 1988 onder de titel ‘The Clinic’ een reportage over het leven van twee verpleegsters die werken in de abortusinstelling Eastern Women’s Center aan de 32ste straat in Manhattan. De vrouwen vertellen over hun werk en daardoor komt de lezer heel wat te weten over het reilen en zeilen in de kliniek. In Eastern Women’s Center vinden 150 abortussen plaats per dag (ook op zaterdagen en zondagen) of 54.000 per jaar. De kliniek voert vooral ‘late’ abortussen uit. De abortussen die er plaats vinden gebeuren op vruchten van gemiddeld 24 weken.

De prijs varieert naargelang van de abortusprocedure tussen 740 dollar (26.000 fr.) en 965 dollar (34.000 fr.). De dagelijkse inkomsten van de kliniek bedroegen in 1988 110.000 dollar (3.850.000 fr.) en het jaarinkomen 40 miljoen dollar (1,4 miljard fr.). De kliniek werd door de rechtbank veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding van 1.225.000 dollar (43 miljoen fr.) aan de ouders van een 13-jarig meisje dat in januari 1985 omkwam bij een abortus, maar deze som is een peulschil in vergelijking met het jaarinkomen van Eastern Women’s Center.

De twee verpleegsters vertelden in het interview dat ze elk gemiddeld zo’n 25 abortussen per dag helpen uitvoeren. Een van hen zei dat haar persoonlijke record 85 abortussen op één dag was. Na de publikatie van het artikel werd New York Woman overstelpt met negatieve lezersbrieven. Tegenstanders van zwangerschapsafbreking spraken hun verontwaardiging uit over de feiten waarover gepubliceerd werd, voorstanders over het feit dat erover gepubliceerd werd.

‘Late’ abortussen zijn ook de specialiteit van Dr. James McMahon uit Los Angeles. De 51-jarige geneesheer voert per jaar, zo stond te lezen in The Los Angeles Times Magazine van 7 februari 1990, 1.200 abortussen uit waarvan 400 op vruchten van 24 weken of ouder.

Een abortus bij Dr. McMahon kost 500 dollar (17.500 fr.) – dat is dubbel zo veel als in de meeste hospitalen, schrijft The Los Angeles Times Magazine, maar Dr. McMahon is dan ook een specialist. Hij werkt uitsluitend met assistenten die minstens al 600 abortussen hebben uitgevoerd – ‘Ik denk niet dat ik als aborteur echt veel waard was tot ik drie- tot vierduizend abortussen had uitgevoerd’ – en gaat er prat op dat er tijdens zijn abortussen nog nooit iets fout is gegaan. McMahon voert ook ‘gecompliceerde’ abortussen uit. Deze kunnen tot 8.000 dollar (280.000 fr.) kosten. Hoe ouder de foetus, hoe ‘gecompliceerder’ de abortus.

Dr. McMahon heeft er geen problemen mee om foetussen van negen maanden te aborteren. Hij is katholiek, zegt hij, maar ‘gelooft in vrijheid in de breedste betekenis’ en meent ‘dat de ziel of de persoonlijkheid pas in de foetus komt wanneer die aanvaard wordt door de moeder’.

Hoeveel Dr. McMahon per jaar verdient, meldt The Los Angeles Times Magazine niet, maar dit kan gemakkelijk worden berekend. Gesteld dat elk van zijn 1.200 abortussen 500 dollar kost, dan krijgt McMahon 600.000 dollar (21 miljoen fr.) binnen per jaar. Daarvoor moet hij weinig doen: 1.200 abortussen per jaar betekent dat hij, als hij 300 dagen per jaar werkt, gemiddeld vier zwangerschaps-afbrekingen per dag doet. Aangezien een abortus een klein half uur duurt, is hij dagelijks twee uur in het getouw. Zelfs als hij ruim zijn tijd neemt voor zijn cliënteel en per patiënte één vol uur uittrekt, werkt hij nog slechts 4 uur per dag.

Dr. McMahon aborteert graag. ‘Het is mijn specialiteit, mijn expertise, mijn passie’. Hij heeft een speciale techniek ontwikkeld voor late abortussen: de ‘intra-uterine craniale decompressie’, waarbij hij de schedel van de baby in de baarmoeder via een door hem ontworpen instrument in elkaar laat klappen. ‘Ik doe het hoofd altijd laatst’, aldus McMahon, ‘want dat is het moeilijkste’. Nadat hij die foetus van zijn ledematen heeft ontdaan, scheidt hij niet het hoofd van de romp, zoals andere aborteurs doen, maar brengt zijn instrument in de schedel en zuigt er het vocht mee uit de schedel. Door het ingeklapte hoofd van de foetus op de romp te laten, ‘loopt de vrouw minder risico op een interne kwetsuur’.

Niet elke aborteur is even enthousiast over zijn werk. In New York Woman van februari 1990 stond een interview met Dr. Thomas Kerenyi, een gynecoloog van het Mount Sinai Hospital op Fifth Avenue in New York. Ook hij voert late abortussen uit. Hij vindt ‘de procedure werkelijk onaangenaam’, maar meent dat het zijn plicht is patiënten te helpen die om een late abortus verzoeken. ‘Het recht van een vrouw over haar eigen lichaam te beslissen is absoluut. Elk kind moet een gewenst kind zijn’, aldus Kerenyi.

Wanneer hij een abortus uitvoert, beeldt Dr. Kerenyi zich altijd in dat hij een mechanieker is die ‘een vliegtuig uit elkaar haalt’. Hij verwijdert de foetus beetje bij beetje met zijn tang terwijl hij zijn lijstje overloopt. Dat gaat ongeveer zo: ‘De longen, de ingewanden, de ledematen, dit is een vliegtuig en je bent een mechanieker, en nu het grote brokstuk, het hoofd’. Dr. Kerenyi houdt niet van de methode maar heeft geen andere keuze.

‘Vroeger’, zegt hij, ‘gebruikten we een elegantere methode’. Een zoutoplossing werd in de vruchtzak gespoten waardoor de foetus werd vergiftigd en zowel inwendig als uitwendig verbrand. De vrouw werd tevens weeënopwekkende prostaglandinen ingespoten waardoor ze na 6 tot 24 uur een levenloze foetus baarde. Voor de arts was dit ‘elegant’ omdat hij, afgezien van het toedienen van de inspuitingen, met de abortus niets te maken had. Hij kon trouwens naar huis en moest de foetus nooit zien, laat staan aanraken en uit elkaar trekken. Het was een methode die de arts het voordeel van de ‘relatieve niet-betrokkenheid’ schonk, aldus Dr. Kerenyi. Hij moest er helaas van afstappen. Voor de patiënt was het immers niet zo prettig omdat zij urenlang pijnlijke weeën moest ondergaan en vaak ook het resultaat van de abortus – een dood kind – onder ogen kreeg.

Bovendien leidde het voor vele vrouwen tot psychologische trauma’s, zoals blijkt uit een ervaring van Kathy Walker, geciteerd in het Amerikaanse magazine New Dimensions dat in september 1991 een dossier wijdde aan de abortus-industrie in de VS. Walker, die in 1982 de vereniging Women Exploited By Abortion (WEBA of ‘Vrouwen Uitgebuit door Abortus’) oprichtte (200.000 leden in 1991) onderging op 13-jarige leeftijd een abortus waar ze nog steeds nachtmerries aan over houdt: ‘Ik kon mijn baby wild heen en weer voelen bewegen terwijl hij vergiftigd en verbrand werd en zijn doodsstrijd streed. Men had me niet verteld dat dit zou gebeuren. Ik was in paniek. Ik probeerde het ongedaan te maken. Ik herinner me dat ik met de baby praatte en hem vertelde dat ik dit niet gewild had, dat ik wenste dat hij kon leven, dat zijn mama zoveel van hem hield, dat het me speet. Ik bad dat hij zou begrijpen en dat hij ooit, als het kon, zou leren om mij te vergeven. Hij stierf en er was niets dat ik kon doen om hem te redden. Ik herinner me zijn laatste beweging. Hij had geen kracht meer over om nog voort te vechten’. Na 35 uur weeën beviel Walker van een zoon; ‘Hij was zo mooi. Hij was kaal en zijn ogen waren open. Hij was volmaakt gevormd. Het enige wat er mis aan was, was dat hij verschrikkelijk verbrand was en dood. Ik hield mijn dode baby vast omdat de verpleegsters niet op tijd in mijn kamer waren. Ik weet niet hoelang ik daar zo zat. Het leek alsof ik hem eeuwen heb vastgehouden, maar ik ben er zeker van dat het slechts enkele seconden duurde voor de verpleegster binnen kwam, hem onmiddellijk uit mijn handen rukte en in een koude, vuile, gele bedpan wierp. Dat was het laatste wat ik van mijn zoon zag’.

‘Op een nacht beviel een vrouw’, vertelt Dr. David Brewer in New Dimensions, ‘en ik werd naar haar kamer geroepen omdat de verpleegsters haar niet meer onder controle kregen. Ze ging er gewoon onderdoor. Ze had een zenuwinzinking, huilde en gilde. De verpleegsters waren over hun toeren omdat ze geen ander werk meer konden doen en de andere patiënten raakten in paniek omdat die vrouw zo verschrikkelijk tekeer ging. Ik ging de kamer binnen. Daar zat ze, met in haar armen een kleine schoppende abortusbaby. Hij was nog in leven. Hij schopte en bewoog nog een tijdje. Toen stierf hij aan zijn brandwonden, want de zoutoplossing dringt ook de longen binnen en de longen verbranden’.

Om dergelijke waanzinnige toestanden te vermijden, stapten vele aborteurs van de ‘zoutmethode’ over op de ‘dilatatie- en evacuatiemethode’ (D & E). De vrouw wordt verdoofd, de baarmoederhals wordt verwijd (‘dilatatie’) waarna de arts speciale instrumenten inbrengt waarmee hij de armen en benen van het foetuslichaam kan aftrekken, het hoofd doorboren, de hersens uitzuigen en de schedel verbrijzelen zodat de baby brokje bij brokje via de baarmoederhals kan worden verwijderd (‘evacuatie’). Na een kwartier is alles voorbij. De vrouw ontwaakt uit haar verdoving en kan de kliniek onmiddellijk verlaten. Het ‘afval’ wordt door de abortusinstelling verkocht aan de cosmetica-industrie die ‘foetaal vet’ gebruikt om er schoonheidsmiddelen van te maken. De ultrafijne vetstoffen die uit de geaborteerde foetussen worden getrokken zijn een gegeerde grondstof in verjongende en huidverzorgende crèmes. Het is bekend dat er al twintig jaar lang een lucratieve handel bestaat in diepgevroren foetussen (doeanedocumenten spreken meestal van ‘bevallingsresten’) tussen Oosteuropese landen, vooral Hongarije, en Frankrijk – een handel waaraan ook na de val van het communisme in Hongarije geen einde is gekomen.

Bijkomend voordeel van de D & E-methode op de zoutmethode: het risico dat een foetus het overleeft is vrijwel nihil. Nadeel van de methode: de psychologische druk op vele dokters en verpleegsters wordt te groot. The Washington Post meldde op 1 mei 1991 dat het aantal Amerikaanse artsen dat nog bereid is abortussen uit te voeren (8.000 in 1990) steeds verder afneemt. In de VS, aldus New Dimensions, voerden enkele jaren geleden nog 4 à 5 procent van de artsen abortussen uit. Thans is dat nog slechts 2 procent. Dr. Anthony Levantino: ‘Ik kan D & E niet anders beschrijven dan door te zeggen dat je als arts maar armen en benen uit baby’s zit te trekken, en ik bedoel trekken – je moet er heel wat kracht voor gebruiken – en deze daarna op een hoopje op tafel te verzamelen’. Verpleegster Carol Everett: ‘Mijn job was het om de dokter te vertellen welke stukken we al hadden. Het hoofd was altijd het belangrijkste omdat dat er het moeilijkste uit te krijgen is. Het moet ineengeknepen worden, meestal na eerst met een zuigmachine de hersens uitgezogen te hebben. Om psychologische redenen maakten de dokters zichzelf altijd wijs dat ze aan een baby van 24 weken bezig waren. Ze schatten de leeftijd van de vrucht ook nooit hoger, maar ik herinner me dat we een abortus deden op een baby die bijna voldragen was. Die baby was al zo sterk dat hij niet uit elkaar te krijgen was. Hij stierf toen de dokter erin slaagde het hoofd van het lichaam te trekken’, aldus Everett.

Beide methoden – de zoutmethode zowel als D & E – worden pas gebruikt vanaf 12 weken na de conceptie. De meest toegepaste methode van abortus in de vroege fase van de zwangerschap is de ‘vacuümaspiratie’ of ‘zuigcurettage’. De vrouw wordt verdoofd en het embryo wordt uit de baarmoederholte verwijderd door middel van een buisje (de canule) verbonden met een vacuümpomp. Dit apparaat wordt gebruikt om de inhoud van de baarmoeder uit te zuigen. Wat zich niet laat wegzuigen, wordt met een mes weggeschraapt (‘curettage’). Ook deze methode neemt niet meer dan 15 minuten in beslag. Na 12 weken zijn de lichaamsdelen van de foetus te omvangrijk geworden en is het proces van de beendervorming, vooral in de schedel, zo ver gevorderd dat verwijdering van het kind via de canule niet meer mogelijk is.

Hoe minder artsen tot abortus bereid zijn, hoe meer diegenen die er wel toe bereid zijn financieel van hun klanten kunnen eisen. In de Verenigde Staten heeft dit tot allerlei uitwassen geleid waartegen slechts weinig verzet bestaat omdat het onderwerp zo angstvallig uit de pers gehouden wordt. De organisatie Planned Parenthood (PP) baat 879 abortusklinieken uit in de VS en is ‘marktleider’ inzake zwangerschapsafbrekingen. In 1988 voerde PP, bijgenaamd ‘de McDonald’s van de vruchtafdrijving’, naar eigen zeggen 111.189 abortussen uit. De prijs bedroeg gemiddeld 250 dollar (8.750 fr.). De jaaromzet was bijgevolg 27 miljoen dollar (945 miljoen fr.) – heel wat minder dan de jaaromzet van Eastern Women’s Center omdat PP zich vooral bezighoudt met vroege abortussen (tot 12 weken) die veel minder kosten. Toch is PP een commerciële onderneming. Het onderhoudt goede contacten met de middelbare scholen, waardoor het zich verzekerd weet van een groot marktsegment van de 200.000 abortussen die elk jaar in de VS op minderjarigen worden uitgevoerd. Ongewenst zwangere meisjes die zich om raad tot PP richten, wordt bijna steeds een abortus aangepraat.

Verpleegster Carol Everett: ‘Wanneer de kinderen ontdekken dat ze zwanger zijn, willen ze informatie, maar als ze het nummer van de infotelefoon draaien, waarvoor met abortusgeld betaald is, welk soort informatie denk je dat ze dan krijgen? Denk eraan, ze verkopen abortussen, ze verkopen geen adopties, ze verkopen geen geboorten, ze verkopen alleen abortussen’. Nita Whitten, voormalige secretaresse van Dr. Curtis Boyd, een belangrijke abortusarts in Dallas: ‘We werden door een marketingbureau getraind op het via de telefoon verkopen van abortussen. Het doel was om als een meisje belde, de klant te vangen zodat ze niet van idee zou veranderen of elders gaan voor haar abortus of de baby afstaan voor adoptie’. Kathy Sparks, ex-medewerkster van de abortuskliniek in Granite City in Illinois: ‘Een van onze medewerksters was bijzonder goed. Ze kon op elk gewenst moment mee beginnen huilen met de meisjes aan de telefoon. Ze stelde allerlei vragen om hun zwakke plekken te vinden en richtte daar dan alle aandacht op. Als het meisje bang was dat haar ouders haar zouden vermoorden en niet wist hoe ze hen moest vertellen dat ze zwanger was, dan zei ze: ’Wel, dat is juist waarom er abortus is. Wij willen je helpen. Dit is het antwoord op jouw probleem’. Als het meisje krap bij kas zat, dan vertelde ze hoeveel een baby kostte: ’Weet je, het kost 3.000 dollar om een baby te krijgen’, of ’Weet je, babyschoentjes kosten 28 dollar, een pyjamahemdje 15 dollar. Maar weet je wat er zo prachtig is aan abortus? Het helpt dit probleem oplossen en je moet je geen zorgen maken tot je toestand zodanig verbeterd is dat je een kind financieel aankan’. Haar techniek was zo goed dat ze erin slaagde 99 van de 100 vrouwen die ze aan de telefoon kreeg ervan te overtuigen de zwangerschap te laten afbreken’.

De artsen en verpleegsters die in New Dimensions aan het woord kwamen, wezen er ook op dat abortus voor artsen en verplegers niet alleen financieel bijzonder goed rendeert maar dat zij, omdat de wettelijke reglementering zo in gebreke blijft, bijna nooit aansprakelijk gesteld kunnen worden voor fouten. Dr. Levantino: ‘Ik verdiende 250 tot 500 dollar (8.750 tot 17.500 fr.) per abortus. Cash. Abortus is de enige keer dat een dokter tot de patiënt kan zeggen: ’Je betaalt me op voorhand of ik doe niets voor je’. En ze betalen. Ik werkte alleen van 9 tot 5 en werd ’s nachts of tijdens het weekend nooit lastig gevallen. En ik moest er niet bang voor zijn dat ik ergens voor aansprakelijk gesteld zou kunnen worden. Ik moest me er nooit zorgen over maken dat haar advocaat me lastig zou vallen’. Carol Everett: ‘Ik heb dokters na drie uur werken op een zaterdagochtend 4.500 dollar (157.500 fr.) onder elkaar zien verdelen. In geen enkele van de vier klinieken waar ik werkte inde de kliniek het geld. De dokters deden dat zelf en in de officiële documenten van de kliniek was daarvan niets terug te vinden. Het inkomen werd niet aangegeven aan de belastingen’, Nita Whitten, hoofdsecretaresse in de kliniek van Dr. Boyd: ‘Voor alles wat we deden, moest cash worden betaald. We aanvaardden geen credit cards noch checks. Als de klant geen geld op tafel kon leggen, kon ze het vergeten. Het was niet uitzonderlijk dat ik 10.000 tot 15.000 dollar (350.000 tot 525.000 fr.) per dag naar de bank bracht. Cash’.

Aangezien het feit of een vrouw al dan niet zwanger is en of zij al dan niet een abortus ondergaat tot haar privéleven behoort en aangezien de belastinginspectie hierrond geen onderzoek mag doen omdat het de privacy betreft, is er wanneer de patiënte zelf niet aangeeft dat zij bij een bepaalde arts een zwangerschap heeft laten afbreken, geen enkele manier waarop de overheid het inkomen van een abortusarts kan nagaan. Het binnenvallen van de belastinginspectie bij een abortuskliniek of een abortusarts zou onmiddellijk geïnterpreteerd worden als een poging om het recht van vrouwen op zwangerschapsafbreking te bemoeilijken of te beknotten en als een aanval op de privacy van de vrouwen die door deze arts of kliniek behandeld waren. Ongetwijfeld zou dit leiden tot een politieke rel van formaat. Zowel de Amerikaanse belastingdiensten, de politie als de justitie lopen dan ook in een ruime boog om de abortusindustrie heen.

Maar niet alleen de financiële controle ontbreekt. Slechts in 11 van de 50 Amerikaanse staten zijn er wettelijke voorschriften waaraan abortusinstellingen zich moeten houden, en waar deze wetten bestaan, worden ze van overheidswege niet gecontroleerd. Nadat er in het Dadeland Family Planning Center in Florida in 1989 een vrouw overleden was na een mislukte abortus waarbij een onbekwame arts haar baarmoeder en darmen had doorboord, meldde het persagentschap Associated Press dat ‘dierenklinieken in Florida strikter gereglementeerd zijn dan abortusklinieken’. Dat was geen overdrijving maar een feitelijke vaststelling. De journaliste Debbie Sontag schreef naar aanleiding van deze zaak in de Miami Herald van 17 september 1989: ‘Het stigma van een abortus is nog steeds zo pijnlijk voor vrouwen dat ze de anonimiteit van een zwangerschapsafbreking in een lukraak uit het telefoonboek gekozen abortuskliniek verkiezen boven een abortus bij hun eigen gynecoloog. De vrouwen doen niet aan kosten- of kwaliteitsvergelijking, ze willen een abortus, zo goedkoop en zo snel mogelijk. Omdat ze verveeld zitten met hun situatie en zich soms schamen, zijn ze vlug geneigd om zonder klagen een slechte behandeling te aanvaarden. Tenzij ze werkelijk zware verwondingen oplopen, zijn ze evenmin geneigd klungelende artsen voor de rechtbank te dagen’.

Om de vrouwen te beschermen tegen corrupte en onbekwame abortusartsen bepleitte Sontag na het drama in het Dadeland Family Planning Center dat de abortuscentra in Florida aan strengere reglementering en groter toezicht onderworpen zouden worden. Hiertegen kwam echter fel verzet van de pro-abortusverenigingen. Dit zal, zo lieten ze weten, ‘niet zozeer tot een grotere bescherming van de vrouwen leiden maar zal het voor vrouwen eerder bemoeilijken om een zwangerschap te laten afbreken – en abortus is hun recht’. De pro-abortusverenigingen organiseerden zelfs een betoging voor het Dadeland Family Planning Center om hun verzet tegen een wettelijke reglementering kenbaar te maken. ‘Ik ben persoonlijk verbijsterd door wat er hierbinnen is gebeurd’, verklaarde Janis Compton-Carr, een leidster van de abortusbeweging in Florida en organisatrice van de betoging, ‘maar ik verzet mij ten stelligste tegen elke poging om hieraan langs wettelijke weg een einde te stellen’.

Hetzelfde scenario speelde zich af in de staat Maryland waar ‘men een vergunning moet hebben om een vuilnisbelt te beheren maar niet om een abortuskliniek te openen’, aldus journaliste Meredith Vierra in het drukbekeken TV-programma ‘60 Minutes’ op 21 april 1991. Naar aanleiding van een sterfgeval in de Hillview-abortuskliniek, waar de zwangerschapsafbrekingen niet altijd verricht werden door artsen maar soms ook (wanneer de artsen afwezig waren) door mevrouw Barbara Lofton, de eigenares van de kliniek, ontdekte Vierra dat de pro-abortusverenigingen in de buurt al lange tijd op de hoogte waren van de toestanden in de kliniek – er was al eens een meisje verlamd gebleven in een Hillview-abortus – ‘maar dat zij niet wensten dat hieraan ruchtbaarheid werd gegeven omwille van de politieke gevoeligheden rond abortus’. ‘Zij vrezen’, aldus Vieira, ‘dat slechte publiciteit tot gevolg zal hebben dat de wetgever de werking van de abortusklinieken wettelijk gaat reglementeren en dat de tegenstanders van abortus van deze wettelijke reglementering gebruik zullen maken om de toegang van vrouwen tot abortus te bemoeilijken’. Onder druk van de pro-abortusverenigingen stemde de wetgever in Maryland overigens een wet, niet ter bescherming van de vrouwen, maar van de artsen die abortus uitvoeren: De arts kan in Maryland noch burgerrechtelijk noch strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld voor schade die het gevolg is van een abortus wanneer hij deze abortus te goeder trouw uitvoert en wanneer hij handelt naar medisch bestvermogen en volgens aanvaarde medische maatstaven.

Midden november 1991 brak in New York City een rel uit toen enkele populaire kranten op de voorpagina het nieuws brachten van ‘the butcher of Avenue A’ (‘de slager van Avenue A’). De ‘slager’, de 61-jarige Dr. Abu Hayat, had een mislukte D & E abortus proberen te ondernemen op de 20-jarige Rosa Rodriguez. Hayat, die voor de operatie 1.500 dollar (52.500 fr.) – cash en vooraf betaalbaar – vroeg, vertelde de vrouw om de volgende dag terug te komen, maar ’s nachts beviel ze van een dochter. Het kind, Ana Rosa Rodriguez, werd geboren zonder rechterarm (die had Hayat afgerukt) en stond op 26 november met haar foto in de krant. Toen journalisten de zaak uitspitten bleek dat de kwalijke reputatie van Dr. Hayat al sinds 1988 bij de autoriteiten bekend was. De politie had toen een klacht ontvangen van een vrouw die beweerde door Dr. Hayat in zijn abortuskliniek te zijn aangerand. In september 1990 was de 17-jarige Sophie McCoy overleden aan een infectie acht dagen nadat Dr. Hayat haar zwangerschap had afgebroken. In januari 1991 had een vrouw klacht neergelegd tegen Hayat omdat hij haar baarmoeder had doorboord bij een mislukte abortus. Eveneens was bekend dat Hayat ooit in het midden van een abortus de operatie op de vrouw had gestaakt omdat haar echtgenoot weigerde om onmiddellijk een bijkomende 500 dollar te betalen. Ook deze vrouw moest nadien met een infectie in een ziekenhuis worden opgenomen. Verder bestond het vermoeden dat Hayat ook iets te maken had met een verminkte foetus zonder benen die in juli 1991 gevonden was in een vuilnisbak drie straten van zijn kantoor.

Toch waren de autoriteiten nooit overgegaan tot sluiting van de kliniek van de ‘slager’. Onder druk van de publieke opinie (de foto in de krant van het arme baby’tje zonder arm beroerde nogal wat harten) werd Hayat’s vergunning eind november 1991 dan toch ingetrokken. Maar, zo meldden de kranten, omdat Dr. Hayat werkte zonder verzekering en zich inmiddels bankroet had laten verklaren, zouden zijn slachtoffers er nooit in slagen enige schadevergoeding te verkrijgen. The New York Times bracht naar aanleiding van de Hayat-zaak op 24 november op haar voorpagina het artikel ‘Abortusfabrieken gedijen achter een gordijn van geheimhouding en angst’. ‘Het is een schimmige industrie, de ongereglementeerde wereld van de abortusmolens’, schreef de krant. Ray Kerrison, columnist van de The New York Post schreef op 22 november: ‘Abortus is de meest beschermde industrie in het land, het grote onaantastbare thema van de politiek, het gerecht en de gezondheidszorg’.

In tegenstelling tot de VS, waar in sommige staten abortus legaal is tot 9 maanden na de bevruchting, is vruchtafdrijving in België slechts toegelaten tot 12 weken na de bevruchting. Zuigcurettage is hier dan ook de meest voorkomende (legale) manier van aborteren. Een dergelijke operatie kost (zo meldde het vrouwenblad Elga, dat in het voorjaar van 1991 de vraag stelde: ‘Ongewenst zwanger? Wat nu?’ en merkwaardigerwijze ook maar één antwoord kende: ‘Abortus’) ‘ongeveer 5.000 frank. Daarvan krijgt u 2.300 frank terugbetaald door het ziekenfonds. De prijs van het voorgesprek en het vooronderzoek varieert van centrum tot centrum. In het Kollektief Anticonceptie in Gent is de prijs 700 frank, waarvan de consultatie bij de dokter terugbetaald wordt’.

Nog goedkoper af is men in de Sovjet-Unie waar een abortus, zoals bleek uit een reportage in het Britse vrouwenblad Woman, in het voorjaar van 1991 60 roebel (360 fr.) kostte, maar de hygiëne laat er verschrikkelijk te wensen over en de verhalen van Russische vrouwen die bij een zwangerschapsafbreking infecties oplopen zijn legio.

Het veiligste abortusland is Nederland. De medische en hygiënische omstandigheden waarin men er een vruchtafdrijving kan laten verrichten zijn optimaal, maar dit betekent niet dat de artsen zich aan andere wettelijke voorschriften houden.

Het Nederlandse familieblad Manna publiceerde in november 1989 een interview met Dr. Wong, een bekende Nederlandse aborteur en naar verluidt een hele vriendelijke en aardige man. Wong, die al sinds 1969 aborteert, stond journaliste Marianne ter Laak niet toe de eigenlijke abortusingreep bij te wonen maar wel een zogenaamd intake-gesprek, dit is het gesprek dat volgens de Nederlandse wet aan de abortus moet voorafgaan.

Ter Laak, die ook vrij in de kliniek mocht rondlopen, stelde vast dat een Duitse vrouw 450 mark (9.000 fr.) werd aangerekend voor een abortus. Gemiddeld voert Wong 30 abortussen per week uit. Zijn praktijk moet per jaar dan ook een omzet van zo’n 14 miljoen fr. hebben. Dr. Wong beleefde zijn hoogtedagen in de jaren 70-71 toen abortus in Nederland nog steeds verboden was en hij tot 120 abortussen per week uitvoerde. Van het helpen van vrouwen kon je in die tijd schatrijk worden, maar je moest er wel hard voor werken.

Nam Wong het in de tijd voor de legalisatie met de wet niet al te nauw, vandaag doet hij dat nog steeds niet. Tijdens het intake-gesprek moet de vrouw, zo wil het de Nederlandse wet, gewezen worden op mogelijk andere oplossingen voor haar problemen dan een abortus. Ter Laak stelde vast dat dit tijdens het gesprek waarbij zij aanwezig was, niet gebeurde. Bovendien mag er alleen tot abortus worden overgegaan ‘indien de noodsituatie onontkoombaar is’. Wong gaf echter impliciet toe dat hij praktisch altijd aborteert als de patiënt erom vraagt. Hij weigert alleen ‘als de vrouw niet zwanger is of als ze het niet wil’. Op de vraag waarom vrouwen zich laten aborteren, antwoordt Wong dat het vooral gaat ‘om twee groepen mensen. Diegenen die getrouwd zijn en duurzaam samenwonen, en diegenen die wel een vaste partner hebben, maar nog niet duurzaam bij elkaar zijn. In die eerste groep’, aldus Wong, ‘is de overheersende indicatie het voltooide gezin. Bij de tweede groep spelen andere dingen: leeftijd, opleiding, de relatie die nog niet geconsolideerd is. Vrouwen gaan vaak de mist in door een zwangerschap. Bijvoorbeeld als ze studeren, ballet doen, in de kunst zitten of wat voor een baan dan ook hebben. Kortom, men is nog niet klaar om een kind te krijgen, het was nog niet de bedoeling’.

Hoewel het wettelijk verboden is, ziet Wong er geen problemen in om meisjes van twaalf, dertien jaar te aborteren tegen de zin van hun ouders in. ‘Dan doe ik het natuurlijk wél. Voor een kind van twaalf is zwanger zijn een enorm psychotrauma’. Hij is niet bang voor moeilijkheden met justitie: ‘Ik geloof niet dat een officier van justitie tot vervolging zal overgaan. Volgens de zuivere geschreven wet zou dit wel moeten, maar daaraan stoor ik me niet’.

De Nederlandse wet schrijft ook voor dat er tussen het ogenblik van het gesprek met de arts waarbij de patiënt de abortus aanvraagt en het ogenblik waarop de ingreep plaatsvindt minimaal vijf dagen moeten liggen zodat de vrouw zich eventueel nog kan bedenken. Deze verplichting geldt ook bij buitenlandse vrouwen, maar de abortusklinieken storen zich er niet aan. ‘Ze kan een behandeling krijgen op dezelfde dag dat ze het gesprek heeft’, luidt het antwoord.

Net als in Groot-Brittannië beslissen de Nederlandse artsen zelf of en in welke mate ze de wet naleven. Er is geen toezicht op de abortuspraktijk in de klinieken. De geneeskundige inspectie gaf dat in een gesprek met Marianne ter Laak grif toe. ‘Sinds 1987 is de inspectie het veld niet meer in geweest’, aldus beleidsmedewerker Morsch van de geneeskundige inspectie onder wier toezicht de kliniek valt. Dr. van der Wal, de geneeskundige inspecteur die toezicht moet houden op de controle van abortusklinieken, verklaarde: ‘We toetsen marginaal. De inspectie is onderbemand’. Conclusie van ter Laak: ‘Een vaag geformuleerde wet die bovendien niet afdoende wordt gecontroleerd. Dat is hetzelfde als zeggen: Ga je gang maar’.

In Duitsland zijn het eveneens de artsen die exclusief over de juridische toelaatbaarheid van abortus kunnen beslissen. De justitie moet, aldus een oordeel van het Bundesgerichtshof van 9 juli 1985, aanvaarden dat de redenen die een arts opgeeft om tot een wettige abortus te kunnen overgaan, correct zijn, tenzij uitdrukkelijk bewezen kan worden dat ze dat niet zijn. Het hof sprak zich in casu uit naar aanleiding van een betwisting over de vraag of de ‘noodsituatie’ die de ene arts had ingeroepen (‘De patiënte is alleenstaand en oefent een beroep uit. Een huwelijk met de vader is onmogelijk. Ze kan evenmin rekenen op familiale ondersteuning’) en door een andere arts betwist werd, wel werkelijk bestond. Door de schuld van de tweede arts was de zwangerschapsafbreking op 12 weken niet doorgegaan, zodat de 21-jarige juffrouw S.F. uiteindelijk na verloop van tijd moest bevallen van de (volmaakt gezonde) Bastian.

Aangezien de tweede, aan de geboorte van Bastian schuldige arts, naar de mening van het hof niet afdoende kon bewijzen dat de verklaringen van de eerste arts niet correct waren, werd hij uiteindelijk veroordeeld tot het betalen van onderhoudsgeld voor Bastian, met die beperking echter dat hij dit onderhoudsgeld slechts zou moeten betalen tot op het ogenblik dat aan de ‘noodsituatie’ van de vrouw een eind zou komen. Het Bundesgerichtshof vond dat men in de regel de verklaring van een arts dat de voorwaarden voor een noodsituatie vervuld zijn, moet aanvaarden. Volgens het hof zijn de gegevens, wanneer men buitenstaander is en niet de vertrouwensarts van de patiënt, immers moeilijk te beoordelen. Aangezien ze ‘niet zomaar objectiveerbaar zijn, blijft er steeds een zekere beoordelingsruimte van de arts bestaan’.

Inzake abortus wordt de wet dus niet bijzonder gecontroleerd. Dat was al zo toen abortus nog verboden was en het oogluikend en op grote schaal werd getolereerd, dat blijft meestal zo eenmaal het gelegaliseerd wordt en artsen nog steeds abortussen blijven uitvoeren buiten de door de wet gestelde termijnen en voorwaarden. Niet alleen is de ‘speelruimte’ zo groot dat de wet nagenoeg niet van toepassing is, er worden ter vrijwaring van abortus zelfs juridische en constitutionele uitzonderingen gemaakt die in geen enkel ander geval mogelijk zijn.

Het eigene van taboes is de irrationaliteit van de weigering een bepaalde waarheid onder ogen te zien. Men schuift ter vrijwaring van het taboe alle redelijkheid opzij. Een taboe is, zo stelt Van Dale, iets wat ‘onschendbaar, aan het gewone gebruik onttrokken’ is. Het is van een transcendente, niet meer beredeneerde orde.

In België werd op 3 april 1990 koning Boudewijn tijdelijk uit zijn ambt ontzet om abortus gelegaliseerd te krijgen. Zijn bevoegdheden werden voor één dag overgedragen aan de in raad vergaderde christendemocratische, socialistische en volksnationalistische regeringsleden opdat die de abortuswet in plaats van de koning zouden kunnen tekenen. Men hanteerde daarbij grondwetsartikelen die geschreven waren om te voorzien in gevallen van krankzinnigheid van de vorst en die in het verleden slechts éénmaal eerder waren gehanteerd, namelijk toen de vorst in vijandelijke krijgsgevangenschap verbleef. Alleen voor abortus werd een dergelijke oneigenlijke interpretatie van de grondwet algemeen aanvaard.

In Duitsland werd terwille van abortus de grondwet eveneens uitgerokken. Toen in het najaar van 1990 vijf Oostduitse deelstaten toetraden tot de Bondsrepubliek (en daardoor de grondwet en de wetten van de Bondsrepubliek overnamen), werd inzake abortus overeengekomen tot eind 1992 het naast elkaar bestaan te tolereren van twee verschillende wetten inzake dezelfde materie binnen de grenzen van één en hetzelfde land. Alleen voor abortus was dat mogelijk. Veertig jaar oude Oostduitse eigendomsrechten werden ongedaan gemaakt, maar de Oostduitse abortuswet bleek onaantastbaar.

Voor Oostduitse vrouwen is abortus krachtens de DDR-regeling van 1972 zonder meer toegelaten binnen de eerste drie maanden van de zwangerschap. In West-Duitsland vernietigde het Grondwettelijk Hof in 1975 een gelijkaardige door socialisten en liberalen goedgekeurde wet omdat zij in strijd zou zijn met het grondwettelijk gewaarborgde recht op leven. Sindsdien is abortus in West-Duitsland slechts tijdens de eerste drie maanden van de zwangerschap toegelaten wanneer de gezondheid van de vrouw in gevaar is, de zwangerschap het gevolg is van verkrachting, de foetus misvormd is of de vrouw in een sociale noodsituatie verkeert.

Het is eigenaardig dat een wet die in het westen van een land geacht wordt strijdig te zijn met een grondwettelijk gewaarborgd recht, in het oosten van datzelfde land wel van toepassing is. Hieruit kan men concluderen dat het grondwettelijk gewaarborgde recht op leven uit 1975 in 1989 slechts een half grondwettelijk gewaarborgd recht was, en ligt het in de lijn van de verwachtingen dat het na 1992 helemaal geen grondwettelijk gewaarborgd recht meer zal zijn. Een grondwet, die krachtens haar aard behoort te primeren op alle andere wetten, primeert sinds 1989 in Duitsland slechts op andere wetten in zoverre deze wetten abortus niet legaliseren. Vrijheid van abortus is een zodanig absoluut recht geworden dat zelfs de grondwet ervoor wijkt. Indien na 1992 abortus ook in West-Duitsland wordt vrijgemaakt, zal de abortuswetgeving bovendien de enige wet zijn van de voormalige communistische dictatuur in Oost-Duitsland die door de Bondsrepubliek wordt overgenomen.

In Spanje wordt ter vrijwaring van abortus al evenzeer een loopje genomen met de wettelijke orde. Abortus is in Spanje sinds 1985 toegelaten in drie gevallen (gevaar voor het leven van de vrouw, ernstige misvorming van de foetus, na verkrachting). Illegale abortussen zouden normaliter door de rechtbanken bestraft moeten worden, maar de socialistische regering heeft er een vaste praktijk van gemaakt om telkens de rechtbanken de wet toepassen, de veroordeelden gratie te verlenen. Er is geen enkele andere illegale activiteit waarvoor de Spaanse regering systematisch gratie verleent. Op 5 april 1991 brak een rel uit rond de tot vier jaar gevangenisstraf veroordeelde arts German Saenz de Santamaria (die abortusklinieken bezit in Malaga, Cordoba en Granada). Volgens de Spaanse wet kan de regering pas gratie verlenen na positief advies van de betrokken officieren van justitie, in casu het college van openbare aanklagers van Malaga. Die brachten echter een negatief advies uit over de vrijlating van Saenz de Santamaria, waarna de regering de hoogste openbare aanklager van het land liet ingrijpen om het openbaar ministerie van Malaga tot het afgeven van een positief advies te verplichten. De arts kreeg aldus gratie na amper vier dagen in de cel te hebben doorgebracht.

Ook in Frankrijk zijn voor abortus uitzonderingsmaatregelen mogelijk die men anders nooit vindt. De socialistische regering in Parijs verplichtte het farmaceutisch bedrijf Roussel-Uclaf, een dochteronderneming van het Duitse Hoechst, in januari 1990 om op straffe van verlies van het patent, een middel op de markt te brengen dat het bedrijf niet op de markt wilde brengen: de abortuspil RU-486. Het was de eerste keer dat de Franse overheid een bedrijf dwong een produkt in de handel te brengen. Als Roussel-Uclaf de pil niet op de markt bracht, dreigde de regering het patent aan een ander toe te kennen die dat wel zou doen. RU-486, dat in combinatie met weeënopwekkende prostaglandinen een effectiviteit van meer dan 95 procent heeft, was eind 1990 al goed voor ongeveer 5.000 abortussen per maand – een kwart van het totale aantal in Frankrijk. Toen in april 1991 een 31-jarige vrouw na gebruik van RU-486 aan een hartaanval overleed, gingen er stemmen op om het gebruik van de pil, die ook al tot enkele niet-dodelijke hartaanvallen had geleid, aan banden te leggen, maar de regering ging daar niet op in.

De moderne neo-heidense maatschappij aanvaardt geen absolute waarden meer, behalve het absolute recht op abortus. Men kan zich afvragen waarom dit zo is. Een taboe bestaat niet zomaar. Het verhult altijd een diepere waarheid waarvan men veronderstelt dat de kennis en openbaarheid ervan zo verschrikkelijk en zo maatschappij-ontwrichtend en ontredderend is, dat het niet geweten mag zijn. Wat is er zo bijzonder aan abortus dat men ten voordele van abortus uitzonderingen maakt die men anders nooit maakt? Wat verhult het abortustaboe?

Juffrouw Bulstronk is nooit kind geweest luidt de titel van een beschouwing over kinderhaat, geschreven door de Nederlandse psychiater Dr. A. Ladan en in 1990 verschenen in de onder zijn redactie uitgegeven bundel Kind en Gezin, Psychoanalytische visies. Ladan poneert de stelling dat kinderhaat een gevolg is van angst voor de dood. Juffrouw Bulstronk is de verschrikkelijke lerares uit het boek Matilda van Roald Dahl. Op een dag vertelt zij de klas van Matilda wat zij van kinderen vindt.

‘Kleine mensjes zouden uit het gezicht moeten worden gehouden. Ze zouden onzichtbaar moeten worden opgeborgen in doosjes, net als haarspelden en knopen. Ik kan onmogelijk inzien waarom kinderen er zo lang over moeten doen om groot te worden. Volgens mij doen ze het expres’.

Een buitengewoon dapper jongetje op de voorste rij deed zijn mond open. Hij zei: ‘Maar u bent vroeger toch ook een klein kind geweest, juffrouw Bulstronk?’

‘Ik ben nooit een klein kind geweest!’ snauwde ze. ‘Ik ben mijn hele leven groot geweest en ik zie niet in waarom anderen dat ook niet kunnen’.

‘Maar u moet toch ook als een baby zijn begonnen?’ vroeg de jongen.

‘Ik? Een baby?’ schreeuwde Bulstronk. ‘Hoe durf je zoiets te veronderstellen! Wat een brutaliteit! Wat een ongehoord onbeschoft vlerk!’

Volgens Ladan nemen gevoelens van kinderhaat in onze tijd toe. Hij bedoelt daarmee niet zozeer regelrechte kindermishandeling als kinderhaat in meer verhulde vorm: de steeds groter wordende weigering van volwassenen om zich in de kinderlijke belevingswereld te verplaatsen. ‘De tekenen van deze weigering zien we dagelijks om ons heen’, aldus Ladan.

Zo zijn er de nieuwe voortplantingstechnieken waarbij de BOM- en draagmoeders, zaaddonors en gynaecologen vaak totaal geen rekening houden met de zaken van de aanstaande boreling. Waar volwassenen vroeger op de eerste plaats aan de belangen van hun kinderen zouden denken, streven ze vandaag vooral de bevrediging van eigen verlangens na. Hetzelfde geldt voor de kinderopvang. ‘Hoewel onderzoek bij kinderen en volwassenen steeds opnieuw uitwijst dat kinderen het beste gedijen in hun eigen gezin, zien we toch in toenemende mate de neiging de opvoeding van kinderen al vanaf de geboorte aan betaalde krachten over te laten. Daarbij krijgen de ontplooiingsmogelijkheden van de ouders prioriteit en komen die van het kind veel minder aan bod’, aldus Ladan. Hij verwijst ook naar de scholen, waar in Nederland in kleuter- en lagere scholen deeltijdbanen voor het onderwijzend personeel werden ingevoerd ‘waardoor kinderen in één klas met drie, soms met vier verschillende leerkrachten tegelijkertijd te maken kunnen krijgen’.

Voorts is er het grote aantal echtscheidingen, waarvan kinderen enorme nadelen ondervinden. Hulpverleners uit de geestelijke gezondheidszorg zien in Nederland twee keer zoveel kinderen uit gebroken gezinnen als uit intacte gezinnen. Terwijl het recht van volwassenen op een kind vaak als iets vanzelfsprekends wordt opgeëist, gebeurt dat veel minder met het recht van kinderen op een eigen vader en moeder. ‘Onderzoek bij kinderen en volwassenen wijst steeds opnieuw uit hoe belangrijk het is voor een kind vertrouwde, constante opvoeders te hebben – bij voorkeur de eigen vader en moeder. Ook blijkt steeds weer dat kinderen uit opgebroken, uiteengevallen of niet tot stand gekomen gezinnen een verhoogd risico lopen wat betreft druggebruik, criminaliteit, slechte schoolprestaties en ziekte’, aldus Ladan. Eén op vijf van de Nederlandse kinderen (en één op drie in de VS) wordt voordat het de meerderjarige leeftijd bereikt getroffen door echtscheiding van de ouders.

Juffrouw Bulstronk haat de kinderen omdat ze klein zijn. Klein zijn is niet alleen een bewijs van machteloosheid, maar ook een bewijs van verandering. Kleine mensen worden groot, en grote mensen worden oud, en oude mensen gaan dood. Naast de vraag: ‘Waar kwam ik vandaan?’ is er de vraag: ‘Waar ga ik naar toe?’, ofwel: ‘Wat betekent het om dood te zijn?’. Het ontkennen van het kind zijn is volgens Ladan een noodzaak om de eigen ouderdom en het naderen van de dood te kunnen ontkennen, alleen zo kan men de waan hooghouden dat men de eeuwige jeugd, de eeuwige vitaliteit bezit. ‘De ontkenning van de kinderlijke belevingswereld als teken van kinderhaat wordt dus in laatste instantie gevoed vanuit de behoefte aan ontkenning van de dood. Zo leidt de grote sprong voorwaarts van juffrouw Bulstronk tot een dubbele verstoring van tijdsbeleving’.

Inderdaad wordt onze tijd niet alleen gekenmerkt door de groeiende onverschilligheid voor het kind maar ook door het wegmoffelen van de dood. Vroeger was de omgang met de dood veel vertrouwelijker. Bejaarden stierven thuis, net zoals kinderen thuis geboren werden. Het christendom zag de dood als een deur naar een andere wereld.

‘De noodzaak om de dood minder vertrouwd en publiek te laten worden neemt toe naarmate het geloof aan een voortbestaan na de dood minder vanzelfsprekend wordt en, voor een deel in samenhang daarmee, naarmate onze technologische mogelijkheden toenemen’, aldus Ladan. ‘De medische techniek wekt de suggestie dat de dood kan worden verdreven. De dood is daarmee niet langer een onafwendbaar verschijnsel, maar een teken van falen, van voorlopige onmacht. Dood gaan is falen, zowel van de patiënt als de dokter’.

De weigering de dood te accepteren is overgegaan op alles wat met de dood te maken heeft. Rouw lijkt een besmettelijke ziekte die tot de dood leidt. Zo ontstaat het grote stilzwijgen rond de dood als het vanzelfsprekend einde van ons leven. En waar de dood verzwegen wordt komt het leven tot stilstand en heeft het kind nooit bestaan’.

Het grote taboe van onze tijd is de dood, en abortus is er het meest duidelijke symptoom van. Er schuilt een lugubere symboliek in het feit dat we foetaal vet op ons gezicht smeren om er jong uit te zien. Onze maatschappij met haar cultus van jeugd en vitaliteit, vernietigt het kind omdat het ons er aan herinnert hoe oud we zijn.

Hoofdstuk 8: De doos van Pandora

Elke journalist droomt van een scoop: een verbluffend nieuwsfeit dat hij als eerste aan het licht kan brengen en waar zijn hele verdere professionele reputatie in één klap mee gevestigd kan zijn. Midden oktober 1989 dacht ik – ik was een 30-jarige redacteur-Buitenland bij Gazet van Antwerpen en occasioneel medewerker van de internationale kwaliteitskranten The Wall Street Journal en NRC-Handelsblad – dat ik mijn scoop had. Maar in plaats van waardering en journalistieke faam leverde het me mijn ontslag op.

Op dinsdagnamiddag 24 oktober 1989 kreeg ik een telefoontje uit het buitenland van een vreemdeling die me kende via mijn bijdragen in The Wall Street Journal. De man wist me te vertellen dat koning Boudewijn overwoog af te treden. Hij had van een persoonlijke vriend van de koning vernomen dat Boudewijn in géén geval de abortuswet Lallemand-Herman-Michielsens zou tekenen die op dat ogenblik in behandeling was in het parlement. De koning had letterlijk verklaard (in het Frans): ‘Ik treed liever af dan dat ik de abortuswet onderteken’. Boudewijn vreesde dat hij als constitutioneel monarch niet anders zou kunnen dan een door het parlement goedgekeurde wet te ondertekenen, maar, als inderdaad zou blijken dat hij als koning verplicht was zijn handtekening onder een legaliseringsbesluit voor abortus te zetten, dan was hij bereid van zijn koningschap afstand te doen.

Op 25 en 26 oktober trachtte ik het nieuws van de koninklijke weigering bevestigd te krijgen – wat me lukte. De koning heeft zeer nauwe banden met de zogenaamde ‘Katholieke Charismatische Vernieuwing’ (de pinksterbeweging binnen de katholieke Kerk). Hij volgt van nabij de activiteiten van de Brusselse charismatische gemeenschap ‘Jerusalem’, een internationale groep geleid door een Nederlandse priester waarvan naast Belgen (o.a. Jacques van Ypersele, de kabinetschef van de koning, en zijn gezin) nogal wat in Brussel verblijvende katholieke vreemdelingen deel uitmaken. Boudewijn woonde ook reeds sessies bij van de vooral in Frankrijk en Nederland actieve ‘Emmanuel’-gemeenschap in het Bourgondische bedevaartsoord Paray-le-Monial. Via Emmanuel had de koning enkele persoonlijke vrienden die van zijn principiële verzet tegen abortus op de hoogte waren. Ook prinses Astrid, dochter van Boudewijns broer Albert, voelt zich zeer verwant met de orthodox-katholieke spiritualiteit van Emmanuel.

De koning wist dat de gevolgen van zijn keuze ingrijpend zouden kunnen zijn. Hij besefte dat wanneer hij zou aftreden, de kroon zou overgaan op zijn broer Albert – die eveneens overtuigd katholiek is en net als hij zou weigeren aan een legalisering van abortus mee te werken – of diens zoon Philippe. De koning maakte zich gewetensproblemen over de vraag of hij zijn probleem wel op zijn jonge, onervaren neef Philippe mocht afwentelen. Philippe dacht over abortus hetzelfde als zijn oom Boudewijn, maar de druk op Philippe om een legaliseringswet te tekenen zou nog groter zijn dan op Boudewijn, en de jongeman zou er wellicht minder tegen bestand zijn. Als Philippe niet zou tekenen, zou dat immers het einde betekenen van de monarchie en wellicht van België; als hij wel zou tekenen, zou hij daarmee zijn zieleheil op het spel zetten en zou Boudewijn, zo vond deze laatste zelf, daarvoor eigenlijk verantwoordelijk zijn. Dit baarde de koning grote zorgen. Mocht hij zijn eigen ziel redden en zijn neef het risico laten lopen zijn ziel te verspelen? Het was dit dilemma dat de koning er uiteindelijk toe overhaalde in te stemmen met de door de regering voorgestelde ‘Pilatus-oplossing’ (de term is afkomstig van een charismatische vriend van Boudewijn) waarbij Boudewijn zich op 3 april 1990 anderhalve dag als staatshoofd terugtrok om – nadat de in raad vergaderde ministers de abortuswet op 4 april in zijn plaats hadden getekend – op 5 april terug te komen en – alsof er niets gebeurd was – verder te regeren.

De koning kreeg tussen oktober 1989 en april 1990 niet alleen morele steun van buitenlandse charismatische vrienden maar ook van paus Johannes Paulus en Moeder Teresa. De paus en de Albanees-Indiase zuster zijn beiden zeer begaan met het leven van de ongeboren kinderen en volgden het Belgische abortusdebat van nabij. Ondanks deze steun had Boudewijn het niet gemakkelijk. Hij werd van Belgische zijde onder grote druk gezet om toch te tekenen.

Er was een argumentatie die stelde dat de koninklijke handtekening slechts de koning als instituut zou binden maar niet de mens Boudewijn. De koning zwichtte niet voor dit argument. Het was volgens hem strijdig met de katholieke regel dat men, op straffe van automatische excommunicatie, op geen enkele manier mocht meewerken aan abortus. Boudewijn wilde bovendien zijn geweten niet loskoppelen van zijn ambt. Herhaaldelijk vergeleek hij het legaliseren van abortus met Hitlers antisemitische Nürnberger wetten, die hij, zo liet hij verstaan, als hij in de jaren dertig koning van Duitsland ware geweest, ook niet getekend zou hebben, zelfs niet met het argument dat wat hij als koning tekende hem als mens niet bond.

Een ander argument dat de koning werd tegengeworpen was dat zijn houding zinloos was omdat hij veel op het spel zette door een handelswijze waarbij niemand, ook de ongeborenen niet waarvoor hij het deed, iets te winnen had. Immers, ondanks het wettelijke verbod vonden er in België per jaar ongestraft 15.000 abortussen plaats, waartegen de justitie niet optrad. Het opheffen van het wettelijk verbod zou aan de bestaande toestand dan ook weinig veranderen, noch ten goede noch ten kwade. Men kon zich dan ook de vraag stellen wat het nut was van ’s konings principiële koppigheid. De koning zou er alleen zijn kansen mee verbruien om in de toekomst ergere zaken mogelijk wel ten goede te veranderen. Dit pragmatische argument kon de koning evenmin overtuigen. Hij vond dat er weinige dingen erger waren dan abortus. En bovendien was er een principiële vraag: Moet een mens zijn geweten volgen wanneer hierdoor in de praktijk niets verandert en het hem alleen maar problemen oplevert? Het antwoord, vond Boudewijn, kon niet anders dan ‘ja’ zijn. Vierhonderd jaar geleden had Thomas More met dezelfde vraag geworsteld en ook zijn antwoord was een ondubbelzinnig ‘ja’ geweest.

Nadat de koning zijn beslissing midden-oktober 1989 genomen had, gaf hij die vrijmoedig te kennen. Hij had geen belang bij geheimhouding. Hij hoopte op een mirakel. Misschien zou zijn principiële weigering de verdedigers van abortus wel tot andere gedachten kunnen brengen, misschien zou hij het Belgische volk kunnen wakker schudden en het doen beseffen welk een gruwelijke misdaad abortus is.

‘In de loop van de voorbije maanden heb ik aan verscheidene gezagsdragers gezegd hoezeer ik bezorgd ben om het wetsontwerp betreffende de zwangerschapsafbreking’, zou hij einde maart 1990 in de brief aan premier Martens schrijven waarin hij officieel meedeelde dat ‘ik bij die wet niet betrokken wens te worden’. De tragedie van het koningsdrama was dat de Belgische gezagsdragers niet geloofden dat de koning de moed zou opbrengen om als puntje bij paaltje kwam ook werkelijk voet bij stuk te houden. ‘Dat durft hij niet’, was de mening van premier Martens. Men ging er algemeen van uit dat de koning uiteindelijk zou bijdraaien.

Omdat de politici ervan overtuigd waren dat de zaak zou koelen zonder blazen en omdat ze zo weinig mogelijk commotie rond abortus wilden, wensten ze niet dat er in de pers over het koninklijke standpunt bericht zou worden. Even ging het mis. Op 25 oktober 1989 publiceerde de krant La Nouvelle Gazette het bericht dat de koning er ernstig aan dacht het abortusontwerp niet te ondertekenen. Dit bericht steunde op geruchten en was minder affirmatief dan wat ik gehoord had. Het maakte ook geen melding van het feit dat de koning ondubbelzinnig te kennen had gegeven dat hij bereid was af te treden als hij tot het tekenen van de wet verplicht zou worden. De Waalse krant had Prof. François Perin, de anti-royalistische voorstander van aansluiting van Wallonië bij Frankrijk, om een commentaar gevraagd. Volgens Perin waren de Vlaamse christendemocraten van Wilfried Martens uit op een regeringscrisis. Achter de geruchten over de koninklijke weigering ging een maneuver van de CVP schuil om legalisatie van abortus tegen te houden, aldus Perin.

’s Anderendaags, donderdag 26 oktober 1989, besteedden enkele kranten – Le Soir, La Libre Belgique en De Standaard – in korte berichtjes aandacht aan het artikel van La Nouvelle Gazette, maar ze veegden allen de mogelijkheid van een koninklijke weigering resoluut van tafel. In La Libre Belgique verklaarde de grondwetspecialist Prof. Francis Delpérée en in De Standaard zijn collega’s Karel Rimanque en Robert Senelle dat het ‘ondenkbaar’ was dat de koning tegen een goedgekeurde wet zou ingaan. ‘Doet hij dit wel, dan kan de regering slechts haar ontslag aanbieden’. Le Soir schreef het gerucht aan Perin persoonlijk toe. Volgens de krant zou ‘le scénario catastrophe de Perin’ zich nooit verwezenlijken omdat, als het waar zou zijn, de CVP de regering wel zou laten vallen alvorens de tekst ter ondertekening aan de koning voorgelegd zou moeten worden. De Morgen bracht op 27 oktober een iets langer bericht waarin eveneens verondersteld werd dat de regering vooraf zou vallen omdat zij de kroon zeker niet zou ontbloten. Bovendien, aldus De Morgen, zou het Hof de weigering van de koning zeker niet ‘aan de grote klok hangen’.

Diezelfde 27 oktober liet ik mijn baas, hoofdredacteur Lou De Clerck van Gazet van Antwerpen, via een nota op het beeldscherm weten dat Boudewijn wel degelijk zou aftreden als hij geconfronteerd zou worden met de verplichting om de abortuswet te ondertekenen. Ik maakte De Clerck één van mijn bronnen bekend en wees erop dat het niet om politici ging, zelfs niet om Belgen, zodat het uitgesloten was dat de bronnen politiek gemanipuleerd waren. De Clerck las de nota, en wiste ze uit.

Op 7 maart 1991 zou hij in een interview met Humo verklaren: ‘Belien is bij mij gekomen met het verhaal over de weigering van de koning. Ik heb hem gezegd: maak het hard en we publiceren het’. In werkelijkheid zei De Clerck mij helemaal niets. Aan collega’s zou hij naderhand verklaren dat mijn bronnen ‘Spaanse Opus Dei-kringen’ waren. Ook dat was uit de lucht gegrepen.

Ik kan slechts gissen naar de redenen waarom hoofdredacteur De Clerck het nieuws in de doofpot wilde houden, maar ik vermoed dat zijn nauwe banden met de CVP er veel mee te maken hebben. Lou De Clerck behoorde tot de persoonlijke entourage van Wilfried Martens. Hij was tot juni 1985, toen hij hoofdredacteur werd van Gazet van Antwerpen, woordvoerder geweest van premier Martens. Hij was zelfs al woordvoerder geweest van Martens toen die nog voorzitter van de CVP was. Het was algemeen bekend dat De Clerck, ook als hoofdredacteur, een persoonlijke vriend en vertrouweling was gebleven van zowel Martens als CVP-vice-premier Jean-Luc Dehaene, met wie hij samen op vakantie ging. Dehaene, het zwaargewicht van de arbeidersvleugel ACW binnen de CVP, wilde absoluut geen regeringscrisis met de socialisten over abortus.

Omdat ik mijn verhaal in België niet kwijt kon, publiceerde ik het op 1 november 1989 in The Wall Street Journal. Deze Amerikaanse krant met een miljoenenoplage en wereldfaam pakte er groot mee uit. ‘Cutting to the Heart of Belgium; King Baudouin has recently told friends that he would sooner abdicate than legalize abortion’ (‘Snijden tot in het hart van België; Koning Boudewijn heeft vrienden onlangs gezegd dat hij liever aftreedt dan abortus te legaliseren’) blokletterde het blad. Geen enkele Belgische krant ging er echter op in. Enige tijd later werd ik door hoofdredacteur De Clerck in zijn bureau ontboden. Hij vertelde me dat mijn artikel in de Amerikaanse krant Gazet van Antwerpen ‘in de hoogste politieke kringen van het land grote schade berokkend’ had en dat men er ‘woedend’ was. Niet alleen op mij, maar ook op hem. Hij verbood mij daarom om nog in buitenlandse kranten te blijven schrijven met vermelding van het feit dat ik verbonden was aan Gazet van Antwerpen.

Het verbaasde me niet dat de ‘hoogste politieke kringen’ woedend waren en dat premier Martens als een uitzinnige te keer was gegaan toen mijn verhaal in The Wall Street Journal verscheen (De premier sprak van ‘een schandelijk artikel’. Maanden later nog zou hij zijn zelfbeheersing verliezen wanneer mijn naam viel en me er zelfs tijdens een openbaar debat in het parlement van beschuldigen een journalist te zijn die ‘de buitenlandse pers stelselmatig misbruikt om tegen zijn land te schrijven’ en die ‘nog nooit iets positiefs over zijn land heeft geschreven’). Het verbaasde me wel dat ik omwille van de ontevredenheid van een politicus een sanctie opliep bij een krant waarvan de hoofdredacteur altijd beweerde dat hij de onafhankelijkheid hoog hield. ‘En toch is het waar’ verdedigde ik mijn verhaal. De hoofdredacteur reageerde daar niet op.

Enkele dagen later kreeg ik een brief van de hoofdredactie waarin de sanctie schriftelijk werd bevestigd en me werd meegedeeld dat in NRC-Handelsblad en The Wall Street Journal niet meer vermeld mocht worden dat ik aan Gazet van Antwerpen verbonden was omdat ‘bepaalde van de standpunten die U in deze bladen weergeeft, door lezers van onze krant worden geassocieerd en vereenzelvigd met de standpunten van Gazet van Antwerpen, wat niet altijd het geval is’. In De Journalist, het Nederlandse vakblad voor journalisten, schreef De Clerck op 19 november 1990: ‘Ik wilde en moest voorkomen dat Gazet van Antwerpen in haar journalistieke opstelling met de ’opvattingen’ van Belien zou worden geassocieerd’. Op 7 maart 1991 gaf Lou De Clerck in Humo voor het eerst publiekelijk toe dat hij wist dat mijn ’opvatting’ over de houding van Boudewijn ten aanzien van abortus de waarheid was: ‘Ik wist zelf uit mijn politieke contacten dat Boudewijn het zeer moeilijk had met de abortuswet, maar tegelijk wist ik dat men tot de laatste minuut geprobeerd heeft de koning ervan te overtuigen toch te tekenen’. Hoewel hij dit wist, werd dit belangrijke nieuws nochtans nooit aan de lezers van zijn krant meegedeeld. Niet alleen omdat zijn CVP-vrienden dit niet wilden, maar ook omdat De Clerck, zoals hij aan Humo verklaarde, vond ‘dat de koning de abortuswet had moeten tekenen. We leven in een democratie en niet meer in de tijd van verlichte despoten of van de goddelijke koningen’.

Hoe dan ook, vele ‘ingewijden’ (diplomaten, politici en journalisten) wisten in het voorjaar van 1990 dat er constitutionele moeilijkheden op komst waren rond abortus en de houding van de koning terzake. Ik werd gecontacteerd door een buitenlandse ambassade die me vroeg wat er zou gebeuren in geval van een koninklijke weigering. Men vertelde me dat er op diplomatenrecepties hierover openlijk gespeculeerd werd. De toppolitici van de regeringspartijen, op CVP-voorzitter Herman Van Rompuy na, wisten eveneens van de moeilijkheden maar vertrouwden er op dat Martens wel een oplossing zou vinden. Martens zelf bleef geloven dat Boudewijn uiteindelijk zou inbinden. Juist omdat hij hiervan zo zeker was, vond hij het niet nodig om Herman Van Rompuy, de voorzitter van zijn partij, op de hoogte te brengen van de problemen met de koning.

De regeringstop was als de dood voor een mobilisatie van het volk tegen abortus, een mobilisatie die het gevolg zou kunnen zijn van het uitlekken van de koninklijke bezwaren tegen de abortuswet alvorens deze wet goed en wel door het parlement aanvaard zou zijn. Wat de politici absoluut wilden vermijden was datgene wat Frans Verleyen op 11 april 1990 in Knack hekelde: ‘dat een onverkozen, onverkiesbare, per definitie neutrale, zelf niet kiezende maar erfelijke en ouder wordende soeverein zich op ieder gewenst moment in het debat kan mengen namens zijn persoonlijke overtuiging en onder vermoedelijk applaus van het volk. Zoiets heeft een naam’.

Toen op dinsdag 3 april 1990 de koning inderdaad van de troon werd verwijderd nadat de regering had vastgesteld dat hij ‘in de onmogelijkheid verkeert te regeren’, vroeg The Wall Street Journal mij hoe het mogelijk was dat de Belgische bevolking, zoals algemeen via de persagentschappen werd gemeld, ‘volslagen verrast’ kon zijn door deze ‘onverwachte’ koningscrisis. The Wall Street Journal en ettelijke buitenlandse diplomaten in Brussel hielden hiermee immers reeds maanden rekening. Ik vertelde dat ik mijn verhaal in eigen land niet kwijt had gekund, dat alle Belgische kranten in mindere of meerdere mate bindingen hebben met een of andere politieke familie, dat het nieuws van het koninklijke verzet tegen abortus geen kans maakte in de liberale en socialistische kranten omdat deze kranten pro-abortus waren, en dat het evenmin kans maakte bij de christendemocratische kranten omdat de christen-democraten geen regeringscrisis rond abortus wilden. Ik vertelde dat het me in een land met een dermate gepolitiseerde pers niet verbaasde dat de bevolking inderdaad uit de lucht kwam gevallen.

Ik heb zowel in The Wall Street Journal (5 april 1990) als in NRC-Handelsblad (6 april 1990) aan dit opmerkelijke verschijnsel een beschouwing gewijd en daarbij melding gemaakt van mijn eigen moeilijkheden om het verhaal bij mijn krant geplaatst te krijgen en ik heb ook melding gemaakt van de sanctie die ik had opgelopen omdat ‘de hoogste politieke kringen’ woedend waren. Op 5 april, dezelfde dag dat het Belgische parlement koning Boudewijn met 245 stemmen voor, geen enkele stem tegen en 93 onthoudingen terug op zijn troon stemde, liet Lou De Clerck me weten dat ik geen deel meer uitmaakte van zijn redactie en dat hij mij niet meer wilde ontmoeten in de redactielokalen van Gazet van Antwerpen. Ik had, zo liet mijn werkgever in een officieel document aan de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening weten, ‘door het niet naleven van afspraken en officieel uiten van beschuldigingen het bedrijf in diskrediet gebracht’.

Personeelsdirecteur Victor De Mondt bood me de keuze tussen ontslagen worden om ‘dringende reden’ of zelf ontslag nemen. In geen van beide gevallen zou ik recht hebben op een werkloosheidsuitkering. De Mondt raadde me aan zelf ontslag te nemen omdat dit mijn ‘toekomstige carrièremogelijkheden’ niet in gevaar zou brengen. Ik weigerde en werd met ‘een flinke mep’ (de woorden van Lou De Clerck volgens Humo van 7 maart 1991) ‘buitengegooid’ (zijn woorden voor de BRT-radio op 3 december 1990).

In ‘De Journalist’ schreef Lou De Clerck op 19 november 1990 dat ik ‘de ethische gedragscode van de journalistiek’ met voeten had getreden door ‘zonder enige scrupule’ Gazet van Antwerpen voor mijn ‘persoonlijke, ideologische kar’ te hebben willen spannen. Voor de BRT-radio verklaarde hij dat ik ‘een ideologische missionaris’ was en dat hij daar ‘een hekel’ aan had. Bovendien verklaarde hij in gesprekken met mensen die hem vragen stelden over mijn ontslag dat niet hij maar ik politieke banden had. Ik zou ‘een duikboot van het Vlaams Blok binnen de redactie’ zijn geweest.

In De Journalist schreef hij voorts dat ik ‘een nukkige eenzaat’ was, ‘weinig collegiaal bovendien en onvoldoende solidair om in groep te werken’. En daarenboven ‘zeer extreem-rechts’: ‘Hij is er zo van doordrenkt en zo door verblind dat hij dagelijks de ’zonde van geestelijke hoogmoed’ bedreef’. En tevens was ik ‘een zondaar tegen het achtste gebod’ (een leugenaar): ‘Wanneer het in zijn kraam past, heeft de ’katholiek’ Belien daar blijkbaar geen problemen mee’. Deze tekst, waarin ook stond dat ‘de overgrote meerderheid van de redactie’ achter mijn ontslag stond, hing enkele weken uit op het prikbord op de redactie van Gazet van Antwerpen zodat alle redacteurs in de gelegenheid gesteld werden er kennis van te nemen. Inderdaad heeft na mijn ontslag geen enkele van mijn ex-collega’s het openlijk voor mij opgenomen. Dat konden zij ook niet. Ze riskeerden immers de woede van de hoofdredacteur over zich af te roepen.

De Algemene Vereniging van Beroepsjournalisten van België, die als enige Belgische beroepsbond voor journalisten de belangen zegt te verdedigen van alle Belgische journalisten, liet zich na mijn ontslag evenmin horen. Alleen The Wall Street Journal nam mijn verdediging op zich. De Amerikaanse krant wijdde zelfs een editoriaal aan mijn ontslag waarin de pogingen van de Belgische dagbladen om het abortusdebat uit de openbare discussie te houden, fel bekritiseerd werden: ‘In een democratie zijn belangrijke publieke strijdpunten onderworpen aan het publieke debat. Kranten hebben in een democratie een publieke verantwoordelijkheid om dergelijke debatten op een verantwoorde wijze te stimuleren. De Belgische koning was wijs genoeg om dat te weten. En dat was, volgens ons, ook Paul Belien’.

De enigen die, afgezien van de koning, een volksmobilisatie tegen abortus hadden kunnen bewerkstelligen, waren de Belgische bisschoppen. Zij deden daartoe echter geen enkele poging. De Belgische katholieke hiërarchie hield zich tijdens het abortusdebat bewust op de vlakte. De bisschoppen beschouwden het abortusdebat als een ‘zuiver politieke aangelegenheid’ en wilden zich absoluut ‘buiten de politiek’ houden.

‘Het ongeboren leven kreeg de beginselvaste verdedigers niet die het nodig had voor zijn overleving, schreef Gerard Bodifée in een editoriaal in De Standaard van 5 april 1990. ’Tot de stuitende konstataties hoort de wankele houding die de tegenstanders van het wetsvoorstel aannamen. De kerkelijke overheid verkondigde – maanden geleden – een officieel standpunt en hield zich dan diplomatiek op de achtergrond, elke evangelische radikaliteit opzijschuivend uit angst het politieke proces te verstoren’.

Bodifée’s editoriaal was een opvallend stuk. Het was samen met een column die hij op 2 december 1989 in De Standaard had geschreven, het énige artikel van een Vlaamse journalist in de Vlaamse kranten (met inbegrip van de christelijke), waarin een absoluut verzet tegen abortus werd bepleit. De publicatie ervan was vermoedelijk slechts mogelijk geworden in de algehele verwarring die ontstond toen België zonder koning viel. De Standaard herstelde enkele dagen later immers het evenwicht middels een editoriaal van redactrice Tilly Stuckens waarin de ‘radeloosheid’ werd beklemtoond van de vrouwen die abortus plegen en waarin een lans werd gebroken voor abortus-preventie via het door de overheid propageren van ‘de kennis en het gebruik van betrouwbare anticonceptiva’.

Bodifée was de enige journalist die er in de zes maanden tussen oktober 1989 en april 1990, toen de abortuszaak bij de Kamers in behandeling was, in slaagde om in een christelijke krant een absoluut recht op leven voor de ongeborenen te bepleiten. Journalisten die net als hij van mening waren dat de ongeborenen een absoluut recht op leven hadden (dergelijke journalisten bestonden), zagen vanaf oktober 1989 in de Vlaamse media geen kans meer om artikels waarin ze een absolute afkeer voor abortus uitten, gepubliceerd te krijgen. Jos Vranckx, de chef van de cultuurredactie bij Gazet van Antwerpen, die sinds jaar en dag alle hoofdartikelen van zijn krant in verband met abortus had geschreven en bekend stond als een verdediger van het absolute recht op leven van de ongeborenen, werd tijdens de duur van het parlementair debat als abortuseditorialist vervangen door Lou De Clerck.

Wel stelden dergelijke journalisten zich bloot aan kritiek en spot. Ze stonden immers helemaal alleen in hun pleidooien voor een absolute verwerping van abortus. ‘Het heeft geen zin katholieker te zijn dan de paus’, zo liet hoofdredacteur De Clerck in een informeel gesprek weten. (In feite bedoelde hij dat het geen zin had katholieker te zijn dan kardinaal Danneels). Hiermee gaf hij te kennen dat hij het niet de taak van de katholieke pers vond om de bevolking tegen abortus te mobiliseren als de katholieke clerus niet bereid was vanop de kansel hetzelfde te doen.

Uiteraard konden de Belgische bisschoppen het zich ten aanzien van de paus niet veroorloven helemaal niets te zeggen in verband met abortus. Ze moesten zich dan ook op een zodanige manier uitspreken dat ze legalisatie van abortus onvoorwaardelijk veroordeelden zonder dat dit enige politieke consequentie kon hebben voor het maatschappelijke debat over de legalisering van abortus. De manier waarop ze hierin slaagden, toont aan welke meesters in het bereiken van een evenwicht tussen tegenstrijdige houdingen de Belgische bisschoppen wel zijn.

Het Belgische episcopaat sprak zich twee keer openlijk afkeurend uit over abortus, maar het tijdstip waarop dit gebeurde was telkens veelbetekenend: een eerste keer lang voor het abortusdebat in de Kamers ter sprake zou komen, een tweede keer onmiddellijk nadat het debat was beslecht en de legalisering van abortus door de Kamers was goedgekeurd.

De eerste verklaring van de Belgische bisschoppen dateerde van vrijdag 23 juni 1989, meer dan vier maanden voor de Senaat zich als eerste van de wetgevende kamers over abortus moest uitspreken. ‘We kunnen niet toelaten dat ons stilzwijgen wordt uitgelegd als een berusting of als een instemming met de wet’, zei kardinaal Danneels die dag op een persconferentie. Daarna hielden de bisschoppen de lippen echter negen maanden strak op elkaar om hun stilzwijgen pas weer te verbreken enkele uren nadat de Kamer als tweede van de wetgevende kamers op 29 maart 1990 de legalisatie van abortus had goedgekeurd. Gedurende deze negen maanden werd er door Belgische anti-abortusverenigingen herhaaldelijk bij de bisschoppen op aangedrongen om hun morele stem te laten horen op het ogenblik dat dit in het debat een beslissende invloed had kunnen hebben. Maar telkens verwezen de bisschoppen naar hun verklaring van 23 juni en verschuilden zich achter de woorden: wij hebben reeds gesproken. Ook ten aanzien van Rome werd dit alibi gehanteerd.

Op 7 maart 1990 kreeg kardinaal Danneels een brief van de International Right to Life Federation (IRLF) met de smeekbede zich uit te spreken. William Sherwin, algemeen-secretaris van de IRLF, stuurde eveneens een brief aan de paus waarin hij schreef: ‘Belgische groepen ter verdediging van het leven verklaren dat, ondanks hun interventies, de katholieke bisschoppen van België blijven zwijgen. Ik vrees dat hun verzuim om op dit cruciale moment een positieve bijdrage te doen in het nationale debat, ertoe zal leiden dat zijzelf, en de Kerk, hun geloofwaardigheid zullen verliezen bij een belangrijk deel van de Belgische gelovigen en bij de internationale beweging ter bescherming van het leven’.

Op dinsdag 27 maart 1990, twee dagen voor de abortuswet in de Kamer gestemd moest worden, schreef Sherwin alle bisschoppen van België een nieuwe brief met het dringende verzoek voor de stemming in de Kamer een verklaring af te leggen en aldus de katholieke politici duidelijk op hun bijzonder zware verantwoordelijkheid te wijzen.

Op donderdag 29 maart evenwel, enkele uren na de abortusstemming, toen de strijd gestreden en verloren was, kwamen de bisschoppen met een verklaring waarin ze stelden ‘ten zeerste verontrust te zijn over een samenleving die het recht op leven van de zwaksten, van de ongeborenen, weigert wettelijk te erkennen’. Deze stellingname was een vijg na pasen. Zo was het ook bedoeld. ‘We hebben opzettelijk gezwegen tot na de stemming in het parlement omdat we het geweten van de politici niet onder druk wilden zetten’, verklaarde de bisschop van Antwerpen toen hem enkele dagen later daarover door studenten een vraag werd gesteld.

Tien maanden later, op 7 februari 1991, zou paus Johannes Paulus, mede omdat hij ontevreden was over de lauwe manier waarop het Belgische episcopaat zich in het abortusdebat gedragen had, de strijdbare seminariepresident André Léonard tot bisschop van Namen benoemen. In 1985 had de paus nog naar kardinaal Danneels geluisterd toen die zich verzette tegen de benoeming van Léonard tot bisschop van Luik. Deze keer besloot de paus het advies van de kardinaal te negeren. Mgr. Léonard werd bisschop gewijd in de kathedraal van Namen op 14 april 1991, dag op dag één jaar nadat de Belgische abortuswet op 14 april 1990, tien dagen na de publicatie ervan in het Belgisch Staatsblad, van kracht was geworden.

Eind 1990 werd onder de parlementsleden van de CVP en haar franstalige zusterpartij de PSC de tekst ‘Politieke beschouwingen bij de stemming van de wet Lallemand-Michielsens’ verspreid. De opstellers van de tekst, waarvan oud-ambassadeur Pierre van Haute de woordvoerder was, trachtten te verklaren hoe het mogelijk was dat de christendemocraten er niet in geslaagd waren om ook maar één komma aan het volgens CVP en PSC nochtans ‘totaal onaanvaardbare’ wetsvoorstel van de Brusselse socialistische senator Roger Lallemand en zijn Vlaamse liberale collega Lucienne Herman-Michielsens te wijzigen.

‘De nederlaag is vooral te wijten aan het falen van de christelijke leken’, aldus de tekst. Maar ‘ter verschoning van de leken kan men vaststellen dat de Kerk haar doctrine helaas niet voldoende heeft becommentarieerd en evenmin voldoende breed heeft verspreid opdat deze begrepen en geassimileerd zou worden door de christenen aan de basis’. Het gevolg was dat pogingen om het abortusvoorstel van de socialisten en de liberalen te bestrijden ‘veel te weinig ondersteund en te geïsoleerd (waren) om de wetgever te kunnen beïnvloeden’.

De tekst betreurde ook uitdrukkelijk het feit dat de twee christendemocratische partijen geen gezamenlijke positie innamen inzake een voor christenen zo belangrijk onderwerp, terwijl hun politieke tegenstrevers, de vier partijen van Vlaamse en franstalige socialisten en Vlaamse en franstalige liberalen, dat wel deden.

In een brief aan ambassadeur van Haute, gedateerd op 30 januari 1991, sprak senator Pierre Wintgens, ondervoorzitter van de PSC en fractievoorzitter van de franstalige christendemocraten in de Senaat, zijn verbazing uit over ‘de categorische en voorbarige affirmaties die elke nuance missen’ in de tekst. Ook senator Wintgens stak de schuld voor de abortusnederlaag voor een deel op de Kerk, maar in tegenstelling tot ambassadeur van Haute viseerde hij daarbij eerder de standpunten van Rome dan die van de Belgische bisschoppen. ‘Denkt u niet dat de Kerk door haar obstinate weigering bepaalde van haar meningen aan te passen aan een niet te ontkennen evolutie in de maatschappij, een deel van de schuld draagt?’ aldus de christendemocratische senator.

Het andere deel van de schuld lag volgens Wintgens bij de CVP omdat de zusterpartij zich te lang ‘teruggetrokken had in een onverzettelijke positie’ waarbij ze van geen wetsverandering wilde weten, terwijl de PSC daarentegen van in het begin geprobeerd had tot een evenwichtig politiek compromis te komen waarbij de scherpe kanten van het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens afgezwakt zouden worden in ruil voor het gedeeltelijk depenaliseren van abortus. ‘Als de CVP zich reeds op dat ogenblik gerealiseerd had dat zij door niets te doen, medeplichtig zou worden aan een groter kwaad, dan had ze ongetwijfeld haar strategie gewijzigd en met ons blok gevormd om de excessen in het voorstel Lallemand-Michielsens te bestrijden’, stelde Wintgens.

Zo werd de schuld voor de integrale aanvaarding door het parlement van het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens en voor de onmacht van de christenen om vrije abortus tegen te houden, gestoken op diegenen die zich daar het felst tegen hadden verzet: de door conservatieven gedomineerde CVP-senaatsfractie.

Dat de CVP-senatoren door hun verzet de schuld van de nederlaag waren, is niet alleen de stelling van de PSC en van de ACW-vleugel van Jean-Luc Dehaene binnen de CVP, maar ook van de Vlaamse editorialisten en hoofdredacteuren en van de politicologe Prof. Els Witte.

‘Uit het verloop van de politieke strijd kon worden afgeleid’, aldus Witte, ‘dat de voorstanders van de verruiming van de wettelijke mogelijkheden inzake abortus de polsslag in de samenleving beter wisten in te schatten dan de tegenstanders. Het stelde hen in staat de band te leggen naar die sociale krachten die de samenleving verder wilden doen evolueren in een pluralistische richting en met de belangen van de vrouwenbeweging wilden rekening houden. Ook in kristelijke bevolkingsgroepen werd deze strekking geheel of gedeeltelijk teruggevonden. De opstelling van Agalev, van de Volksunie, van de PSC en van de gelovige liberalen getuigde ervan. Zij haakten allen in op de morele tolerantie die in het katholieke bevolkingsdeel groeiende was en op de geseculariseerde trend die zich in dezelfde milieu’s liet gelden. De CVP-strategie daarentegen hield daar weinig rekening mee, of alleszins in een veel te late fase. Door te blijven vasthouden aan de traditionele opstelling, die vooral door de radikale senaatsfraktie gedikteerd werd, geraakte de CVP geïsoleerd van alle andere stromingen, met inbegrip van katholieken in de zusterpartij, in de Volksunie, bij Agalev en bij een belangrijk deel van de eigen (vrouwelijke) aanhang. Op haar sterke zuilaanhang kon ze evenmin rekenen. Niet alleen liet de procedure dat niet toe – het abortusdebat viel immers buiten de op de zuil gebaseerde consensusmechanismen – maar bovendien liet die zuilaanhang zich ook niet mobiliseren’.

De interpretatie dat de CVP in het abortusdebat de nederlaag leed omdat ze te lang te strak aan de absolute afwijzing van zwangerschapsafbreking vasthield, is echter even weerlegbaar als de stelling dat de CVP er niet in slaagde één komma aan Lallemand-Herman-Michielsens te wijzigen omdat ze haar absolute verzet tegen het wijzigen van de strafwet opgaf en naar een compromis ging zoeken. Wat Els Witte immers vergeet is dat nadat de CVP uiteindelijk haar absolute verzet tegen abortus had opgegeven, ze er evenmin in slaagde één komma aan het abortusvoorstel van de socialisten en de liberalen te wijzigen. De nachtelijke onverlaten die er in de zomer van 1991 in de streek van Antwerpen op uit trokken om de CVP-slogan ‘Evenwicht is onze politiek’ aan te vullen met de tekst ‘vrije abortus is ons resultaat’ legden de vinger op een bijzonder pijnlijke wonde. Men kan zich afvragen of, wanneer men hoe dan ook gedoemd is een strijd te verliezen, het niet beter is hem eervol te verliezen en met de middeleeuwse Engelse ridder Ralph Percy te kunnen zeggen ‘I have saved the bird in my bosom’, dan hem te verliezen nadat men eerst zijn eigen principes, de vogel in eigen boezem, de nek heeft omgedraaid?

Wie de vaste grond van de eigen principes verlaat om evenwichtsoefeningen op een koord te gaan uitvoeren, moet immers opletten dat hij zijn evenwicht niet verliest en naar beneden dondert. Dat was het ook wat de CVP overkwam bij de verkiezingen van 24 november 1991 toen zij een historische verkiezingsnederlaag leed en een massa van haar kiezers verloor aan het Vlaams Blok, de enige partij die zich onvoorwaardelijk en absoluut tegen abortus was blijven verzetten.

De CVP had nochtans tot 27 oktober 1989, één week voor de stemming in de Senaat op 6 november, moedig vastgehouden aan een absoluut verzet tegen elke wijziging van het bestaande wettelijk verbod op abortus. Binnen de partij bestond over de te volgen tactiek evenwel onenigheid. De conservatieve vleugel wilde van geen abortus weten. Op de fractiedag van de CVP-senatoren in september in het Waalse plaatsje Tenneville nabij St. Hubert, waarop op één na (Gaston Geens) alle 39 Vlaamse christendemocratische senatoren aanwezig waren, had voorzitter Van Rompuy de uitdrukkelijke vraag gesteld of zijn senatoren bereid waren voor abortus ‘tot het uiterste’ te gaan, namelijk de val van de regering en vervroegde verkiezingen. Op de vraag of abortus een regeringscrisis waard was, antwoordden slechts Frank Swaelen en Lambert Kelchtermans duidelijk ontkennend. Zes senatoren (waaronder Herman Van Rompuy zelf) gaven een antwoord waaruit hun standpunt voor de aanwezigen moeilijk af te leiden was, maar waaruit bij Van Rompuy en Ward Leemans vermoed kon worden dat ze eigenlijk tegen waren. De dertig overige senatoren waren allen bereid de consequenties van het verzet tegen het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens tot het uiterste te aanvaarden. De senatoren hadden echter niets in de pap te brokken. De CVP-topministers Martens en Dehaene spraken hun veto uit tegen het riskeren van een regeringscrisis rond abortus. Martens en Dehaene waren voorstander van een compromis waarbij abortus in bepaalde gevallen toegelaten moest worden. Zij wilden een verkiezingscampagne over abortus absoluut vermijden. Hugo De Ridder schreef op 26 oktober 1989 in De Standaard ‘uit de mond van alvast een zwaargewicht uit de CVP’ gehoord te hebben ‘dat hij aan zo’n campagne onder geen beding zal meedoen’. Dit bracht Herman Van Rompuy, die het voorzitterschap van de partij aan Jean-Luc Dehaene dankte, in een moeilijke situatie. Van Rompuy’s houding in het abortusconflict was dan ook dubieus. Hij werd heen en weer geslingerd tussen loyauteit aan zijn persoonlijke verzet tegen abortus en loyauteit aan het ‘zwaargewicht’ waaraan hij zijn benoeming tot voorzitter te danken had.

De Martens- en Dehaene-gezinde strekking beheerste bovendien de christendemocratische media. Deze media waren het terrein voor de ‘bocht’ van de CVP inzake abortus al midden-september beginnen voorbereiden door de katholieke publieke opinie langzaam te wennen aan het idee van een eigen christendemocratisch abortusvoorstel. De ‘meest katholieke’ van alle Vlaamse kranten, Gazet van Antwerpen, publiceerde op 20 september 1989 een editoriaal waarin hoofdredacteur De Clerck de christen-democraten aanmaande de verdediging van het geldende verbod op abortus te staken en waarin een CVP-initiatief werd bepleit om met de bestaande ‘hypocriete’ abortussituatie komaf te maken. Daags nadien blokletterde De Morgen: ‘Er roert wat in de kristelijke zuil’. Vlijmscherp analyseerde de socialistische krant: ‘Opvallend is de bijna volledige parallel tussen hoofdredakteur De Clerck en premier Martens, die in een van zijn vakantie-interviews de suggestie van een eigen (abortus)voorstel (van de CVP) lanceerde, en prompt door partijvoorzitter Van Rompuy gecounterd werd’.

Ook de andere kranten van de christelijke zuil – De Standaard-Het Nieuwsblad, Het Belang van Limburg, en Het Volk – begonnen omstreeks dezelfde tijd hetzelfde refrein te zingen. Onder de journalisten van deze kranten deed dan ook het verhaal de ronde dat er een afspraak was gemaakt tussen Martens en de editorialisten-hoofdredacteuren van de ‘bevriende pers’ om de violen op elkaar af te stemmen en de anti-abortus-vleugel van de CVP in het defensief te dringen.

Een maand later gaf de CVP de verdediging van de bestaande ‘hypocriete’ toestand inderdaad officieel op. Op 27 oktober kondigde voorzitter Van Rompuy in de Senaat met de woorden ‘Het leven is heilig maar niet absoluut’ aan dat de CVP niet langer bij haar standpunt bleef dat het bestaande absolute wettelijke verbod op abortus gehandhaafd zou blijven. De CVP presenteerde op 4 november een eigen wetsvoorstel dat één ‘rechtvaardigingsgrond’ bevatte voor zwangerschapsafbreking (gevaar voor het leven van de moeder) en drie ‘verschoningsgronden’ (zware en ongeneeslijke aandoening van de moeder, verkrachting en incest, niet-levensvatbaarheid van de vrucht). Met haar voorstel wilde de CVP een gespreksbasis bieden aan de socialistische regeringspartner om tot een compromis inzake abortus te komen. ‘De typische politieke verantwoordelijkheid is het beste maken van een bestaande toestand’ schreef CVP-voorzitter Van Rompuy in het opinieblad Nucleus (januari 1990). Hij bekritiseerde daarbij mijn stelling dat er absolute waarden bestaan, waaronder het levensrecht van de ongeborenen, waarvan politici in een democratie niet kunnen afwijken zonder de democratische vrijheden zelf op het spel te zetten. Volgens Van Rompuy was mijn pleidooi een ‘pleidooi in het politiek luchtledige’, en ook hij veegde mij, net zoals Lou De Clerck, omwille van mijn verzet tegen abortus op dezelfde hoop als het Vlaams Blok. ‘De morele ’krimp’ van Paul Belien dateert niet van 4 november 1989. Tussen 1933 en 1945 was er naast ons een regime waarvoor de mens niet telde. Vandaag zijn er in Vlaanderen mensen voor wie de foetus maar niet de jood of de vreemde heilig is’, aldus Herman Van Rompuy.

Aangezien er in het parlement geen meerderheid meer te vinden was die het wettelijk verbod op abortus wilde handhaven, was het volgens Van Rompuy beter dat er een ander abortusvoorstel kwam dan het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens dat tot vrije abortus zou leiden. Elke tekst die beperkter zou zijn dan dit voorstel zou immers een minder kwaad zijn en, bijgevolg, beter. Aangezien abortus een kwestie van leven of dood betrof, zou elke betere tekst levens kunnen redden. ‘Zelfs al zou het verschil maar één (leven) zijn, dan is het gevecht mij de moeite waard, precies omdat het over menselijk leven gaat’, schreef de CVP-voorzitter.

De beste manier om Lallemand-Herman-Michielsens te bestrijden, werd dus te zoeken naar een compromis ermee. ‘Indien de CVP niet naar een consensus zoekt, komt er een coalitie zonder mijn partij die de vrije abortus zal doorvoeren. De aanwezigheid van de CVP vandaag in een regering kan nog leiden tot een andere tekst dan het ontwerp Herman-Michielsens. Wie nuchter redeneert, zal met mij tot dit besluit moeten komen. Ik kan maar niet begrijpen dat verstandige mensen dit niet inzien’. Enkele weken later zou de CVP-voorzitter, terwijl de televisiecamera van de franstalige omroep stond te draaien, aan zijn broer Eric Van Rompuy verklaren dat alleen ‘fundamentalisten’ en ‘kwezels’ de CVP voor haar koersverandering bekritiseerden.

Zowel binnen de conservatieve vleugel van de CVP als bij de jongerenafdeling van de partij bestond er echter heel wat ongenoegen over de koersverandering. Men was ervan overtuigd dat er na de stemming in de Senaat ‘een breed maatschappelijk verzet’ tegen het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens zou loskomen. Ook buiten de christendemocratische kringen verwachtte men dat. De Morgen schreef op 28 oktober in een commentaar: ‘Ongetwijfeld zal een sterke mobilizatie in Vlaanderen worden opgezet om de bewering te bewijzen dat in Vlaanderen geen meerderheid zou te vinden zijn voor het huidige abortusvoorstel’. Die mobilisatie kon er slechts komen met de steun van de Katholieke Kerk. Iedereen keek haar richting uit, maar de Kerk zweeg.

In december 1991, een maand na de historische verkiezingsnederlaag van de CVP op 24 november 1991, het feest van Christus Koning, kreeg Herman Van Rompuy een rapport te lezen waarin de oorzaken van het verkiezingsdébacle werden ontleed. Een van de oorzaken, aldus het rapport, was de manier waarop de partij zich in het abortusdebat had gedragen, maar ook hier zijn de verwijten aan het adres van het episcopaat niet mals. ‘Moreel leiderschap in de samenleving’, aldus het rapport, ‘komt in de eerste plaats van niet-politieke, moreel-culturele instellingen zoals kerken, media en onderwijsinstellingen. In Vlaanderen was de katholieke cultuur traditioneel leidinggevend; deze is vandaag zo goed als verdwenen. Haar substantie is uitgehold en de nieuwe dogma’s heten: geen confrontatie, geen polemiek, maar inpassing en aanpassing. De abdicatie van de katholieke elites, het episcopaat voorop, in het abortusdebat ligt nog vers in het geheugen’. Of, zoals Eric Van Rompuy in De Standaard van 21 december 1991 over de nederlaag van de CVP zou verklaren: ‘Onze eigen maatschappelijke voedingsbodem is afwezig. De Kerk heeft gezwegen tijdens de abortuskwestie, de katholieke intellectuelen bestaan niet meer’.

Het pijnlijke van de zaak is dat als de druk vanuit de Kerk er wel was geweest, het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens er niet ongeschonden was doorgekomen. Niet alleen omdat de CVP dan onmogelijk de laksheid had kunnen tonen die zij zich nu kon veroorloven, maar ook, en vooral, omdat de liberalen zouden hebben afgehaakt. Zij waren de zwakke plek in het pro-abortusfront. De liberalen waren over abortus minstens even verdeeld als de christen-democraten. Vier van de 18 PVV-senatoren (Jacques Laverge, Georges Sprockeels, Arnold Van Aperen en Herman Van Thillo) hadden geweigerd voor het abortusvoorstel van senator Lucienne Herman-Michielsens, hun eigen liberale fractieleidster, te stemmen. Ze hadden zich bij de stemming in de Senaat onthouden. Bij de franstalige liberalen was er nog meer verzet. Daar hadden 2 van de 21 senatoren zich onthouden en hadden er zeven zelfs tegen de abortuswet gestemd (waaronder fractievoorzitster Janine Delruelle-Ghobert). Talrijke liberale partij-afdelingen (vooral in landelijke gebieden, waar de liberalen ook katholieke kiezers aantrokken) hadden grote bezwaren tegen het abortusstandpunt van hun partij. Zelfs binnen de loge, zo verklaarde de Brusselse liberale senator en vrijmetselaar Hervé Hasquin op 12 maart 1991 in La Libre Belgique, bestond er onenigheid over het abortusvoorstel.

Het is opvallend hoe ook in de Nederlandse Senaat (de Eerste Kamer) in 1976 een gezamenlijk voorstel van socialisten (PvdA) en liberalen (VVD) om abortus te legaliseren op verzet botste van een deel van de VVD dat tegen het eigen voorstel stemde. Daardoor haalde dit voorstel het zelfs niet en moest Nederland nog tot 1981 wachten alvorens abortus, met een kamermeerderheid van amper één stem, gelegaliseerd raakte. Net als sommige van hun Belgische geestesgenoten voelden ook Nederlandse liberalen aan dat het niet in hun belang was het christelijke deel van de bevolking tegen zich in het harnas te jagen. Volgens de politicologe Joyce Outshoorn, hoogleraar Vrouwenstudies in Leiden, was de VVD ‘beducht voor het effect op potentiële VVD-stemmen van KVP-huize, vooral in Brabant’. De KVP was de Katholieke Volkspartij van oud-premier Andries Van Agt (sindsdien opgegaan in het Christendemocratisch Appèl CDA) die, aldus nog Prof. Outshoorn, ‘de grootste verliezers’ waren van het abortusdebat omdat zij uiteindelijk akkoord gingen met een abortuswet die ‘geen algemene norm, noch indicaties stelt, behalve de ’onontkoombare noodsituatie’. Als vrouw en huisarts geen andere oplossing zien voor de noodsituatie, dan is dat voldoende’ en mag er in Nederland tot zwangerschapsafbreking worden overgegaan.

De entourage van PVV-voorzitter Guy Verhofstadt vreesde dat de PVV niet bestand zou zijn tegen grote druk op haar abortusstandpunt. Ze hoopte daarom dat deze druk zou uitblijven. Men was als de dood voor een anti-abortuscampagne van de bisschoppen die, als de PVV onverkort zou vasthouden aan het voorstel van mevrouw Herman-Michielsens, tot een confrontatie met de eigen katholieke achterban zou leiden. Voorzitter Verhofstadt wilde dit absoluut vermijden. Abortus was voor hem, in tegenstelling tot de socialisten en de anti-katholieke vrijzinnigen binnen zijn eigen partij, geen ideologisch strijdpunt. Volgens Verhofstadt mogen, conform Hayek, de traditionele normen slechts door de wetgever gewijzigd worden wanneer deze normen door de modale burgers niet langer als verkeerd worden ervaren. En dan nog: ze zouden vrijwel algemeen niet langer als verkeerd ervaren mogen worden. Een simpele meerderheid volstaat niet. In zijn Burgermanifest schrijft de PVV-voorzitter immers zelf dat wat de meerderheid beslist, niet noodzakelijk verantwoordbaar is: ‘De Belgische onderdaan leeft in een ’tyrannie van de meerderheid’. Wat de meerderheid beslist, is juist, is wet. De moeilijkheid bestaat er echter in dat een meerderheidsbesluit niet per definitie juist, goed en rechtvaardig is. Het is niet omdat een meerderheid diefstal, moord of genocide zou goedkeuren, dat deze daarom te verantwoorden zijn. Een meerderheid kan ongeoorloofde privileges, discriminaties of zelfs grof onrecht tot stand brengen’.

De liberale partijvoorzitter had het abortusdebat liever vermeden. In de regering Martens-Verhofstadt (1985-1988) was abortus geen punt geweest en dat zou het evenmin geweest zijn als de christendemocratisch-liberale coalitie na de verkiezingen van 13 december 1987 ware voortgezet. Slechts doordat de christen-democraten (ironisch genoeg op aandringen van koning Boudewijn) hun liberale coalitiepartner hadden verruild voor de socialisten, die van liberalisering van abortus een prioritaire eis maakten, was abortus een actueel politiek thema geworden. Toen het debat er onverhoopt toch kwam, was het voor Verhofstadt in zekere zin een maatschappelijke test. Als geen van de vele instituties van de civil society, zoals de Kerk, erin zou slagen een maatschappelijke mobilisatie van enige omvang tegen abortus te organiseren, dan was dit voor Verhofstadt een duidelijk bewijs van het feit dat abortus een algemeen aanvaarde praktijk was die de overheid gerechtigd was te legaliseren. Helemaal gerust was hij er eind 1989 echter niet in dat deze maatschappelijke mobilisatie zou uitblijven. Hij was daarom wel te vinden voor een compromis met de christen-democraten, op voorwaarde uiteraard dat zou blijken dat er bij de christenen daadwerkelijk verzet tegen abortus bestond en dat de CVP met hem een politiek gesprek zou aangaan.

Aan geen van beide voorwaarden werd evenwel voldaan. Ten eerste bleef elke maatschappelijke mobilisatie uit en gingen van de CVP duidelijke politieke signalen uit dat zij, net als de bisschoppen, niet bereid was haar nek uit te steken omwille van abortus. Haar ‘zwaargewichten’ gaven immers reeds bij voorbaat via de pers te kennen dat zij er geen regering voor zouden laten vallen. Ten tweede meende CVP-voorzitter Van Rompuy dat hij makkelijker een abortuscompromis zou kunnen bereiken met de socialisten dan met de liberalen. Was de SP immers geen coalitiepartner van de CVP? Was SP-voorzitter Frank Vandenbroucke immers niet van katholieken huize, een oud-student van de Katholieke Universiteit van Leuven? Herhaaldelijk hield Van Rompuy de conservatieven binnen zijn partij voor dat hij op het punt stond met Vandenbroucke een compromis te bereiken en dat hij op die manier met een minder kwaad het grotere kwaad van het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens zou verhinderen. Uiteindelijk slaagde Van Rompuy er niet in de socialist Vandenbroucke ook maar tot één wijziging aan het voorstel te bewegen, omdat, uiteraard, ook de SP via de pers had kunnen vernemen dat de CVP-‘zwaargewichten’ geen regeringscrisis voor abortus over hadden. Ook pogingen van Van Rompuy om met Guy Spitaels, de voorzitter van de franstalige socialisten, een koop te sluiten inzake abortus, liepen op niets uit. De socialisten hebben zich zowel in Senaat als Kamer steeds en bloc achter het voorstel Lallemand-Herman-Michielsens gesteld. Nadat duidelijk was geworden dat er vanuit het katholieke bevolkingsdeel geen noemenswaardig maatschappelijk verzet rees tegen het voorstel, deden ook de liberalen dat. Toen op 29 maart 1990 in de Kamer over abortus gestemd werd waren er zelfs bij de PVV geen dissidenten meer te vinden. Er was naar verluidt één PVV-kamerlid (André Denys) die overwoog zich te onthouden, maar, hoewel Verhofstadt daartegen geen bezwaar maakte, deed hij het uiteindelijk toch niet omdat ‘hij helemaal alleen zou staan’.

Sommige CVP-parlementsleden hebben voorzitter Van Rompuy de politieke kortzichtigheid om over abortus uitsluitend te onderhandelen met de socialisten, en de liberalen te negeren erg kwalijk genomen. Daarom drongen na de abortusnederlaag en de koningscrisis enkele CVP-senatoren aan op Van Rompuy’s ontslag. Ze hebben zich tenslotte met zijn aanblijven verzoend omdat men wist dat Van Rompuy, in tegenstelling tot sommige andere CVP-kopstukken, abortus tenminste persoonlijk als een enorme tragedie ziet en omdat niet hij maar deze andere kopstukken de grote verantwoordelijken waren voor het abortus-debacle. Toch kwam het nog tot een conflict tussen Van Rompuy en Ludwig Caluwé, de voorzitter van de CVP-Jongeren. Toen Caluwé, na het débacle, in zijn vaste column in het CVP-ledenblad Zeg kritiek leverde op de abortusstrategie van de partij, werd deze column door Van Rompuy gecensureerd en mocht niet verschijnen.

Wel publiceerde het CVP-blad een grote foto van koning Boudewijn met bijschrift ‘Koning en CVP op één lijn’ en verklaarde voorzitter Van Rompuy onder de kop ‘CVP-ministers handelden op verzoek en met totale instemming van koning Boudewijn’ dat de CVP-ministers die in plaats van de koning hun handtekening onder de abortuswet hadden gezet, dit hadden gedaan op verzoek van de koning zelf.

‘Beter dan wie ook begrijpen wij de prangende gewetenssituatie van de koning. De voorbije maanden hebben de meesten van ons zich in een gelijkaardige situatie bevonden. Op verzoek van de koning heeft de regering een oplossing voor het probleem gezocht en gevonden. Die oplossing, die er dus op zijn verzoek kwam, werd nadien ook door het staatshoofd schriftelijk goedgekeurd. Zonder die twee belangrijke elementen, het verzoek en de daaropvolgende schriftelijke goedkeuring zou dit niet zijn gebeurd. De CVP-ministers hebben hier niet als persoon gehandeld, maar als instelling. Hun eigen, persoonlijke afkeuring (voor de abortuswet) hadden ze voordien in het parlement overduidelijk klaargesteld. Door aldus te handelen hebben wij het instituut van de monarchie voor de toekomst gevrijwaard’, aldus Van Rompuy in Zeg van 13 april 1991. Was Boudewijn dus tóch een Pilatus die, terwijl hijzelf de handen in onschuld waste, anderen vroeg hun handen vuil te maken om hem en de monarchie voor moeilijkheden te behoeden?

De koning werd nadat zijn weigering de abortuswet te tekenen bij de bevolking bekend was geraakt, niettemin bedolven onder brieven en bloemstukken die hem door de burgers werden toegestuurd. Opiniepeilingen wezen uit dat de meerderheid der Belgen achter de koning stond. Nog geen 20 procent vond dat hij had moeten opstappen.

Volgens een verhaal dat in kringen van de charismatische groep Jerusalem de ronde deed, slaagde de koning door zijn ferme daad bovendien in de betrachting die Herman Van Rompuy zei na te streven toen hij zijn absoluut verzet tegen abortus opgaf om naar een minder kwaad te zoeken, namelijk ‘minstens één leven redden’. Een van de secretaresses die op het koninklijk paleis de briefwisseling doornamen waarmee de koning werd overstelpt, stond op het punt een abortus te laten uitvoeren. De vrouw was zo geraakt door de inhoud van enkele brieven die zij te lezen kreeg, dat ze besloot van haar abortus af te zien.

Ook uit lezersbrieven in de pers bleek sympathie voor de koning en bewondering voor zijn moed. Er waren zo massaal veel brieven dat de kranten niet anders konden dan enkele dagen na elkaar een extra uitgebreide lezersbrievenrubriek te brengen. Gérard Deprez, de voorzitter van de PSC, de franstalige christen-democraten, verklaarde dat de koning door zijn handtekening te weigeren een ‘vergissing’ had begaan die geen tweede keer getolereerd zou kunnen worden, maar ‘de bevolking neemt de koning die vergissing niet kwalijk, omdat hij een enorme sympathie geniet’. De extra sympathie die de koning door zijn ‘vergissing’ bij vele burgers verwierf (zelfs bij notoire anti-royalisten zoals Mark Grammens: ‘Ik doe mijn republikeinse hoed af voor Boudewijn I, die tenminste de moed van zijn overtuiging bezit’ en anti-Belgische heel-Nederlanders zoals Edwin Truyens: ‘Men kan perfect tegen de koning van België zijn omwille van zijn hoedanigheid maar toch akkoord gaan met bepaalde zaken die hij doet’) was volgens Deprez de verklaring voor het feit dat de burgers hem die ‘vergissing’ niet kwalijk namen. Oorzaak (‘vergissing’) en gevolg (sympathie) werden aldus vakkundig door elkaar gehaspeld.

Spoedig echter werd de zware mantel van de abortuscensuur weer over de Belgische media gelegd. Reeds de ochtend na de bekendmaking van de koninklijke weigering vertelde de redactiechef van dienst op Gazet van Antwerpen aan een jong lid van de binnenland-redactie dat bekend stond als overtuigd katholiek, dat in de artikelen ‘enkel op de politieke aspecten’ van de koninklijke weigering mocht worden ingegaan maar ‘niet op de ethische aspecten’ die aan ’s konings weigering ten grondslag lagen. De krant wilde immers ‘het abortusdebat niet overdoen’.

Twee weken na die memorabele 3 april 1990 werd er in de media en in de politiek over de abortuszaak en de koningscrisis niet meer gerept en leden de editorialisten aan een opvallend geheugenverlies. Leo Marynissen, commentator van Het Volk, schreef eind juni 1990 een beschouwing over de gedaalde populariteit van de CVP bij de kiezers. Hij noteerde daarbij ‘alle factoren’ die hem voor de geest kwamen om dit populariteitsverlies te verklaren, gaande van onrust bij de leraren tot ergernis bij de gebruikers van het openbaar vervoer en onbehagen van de landbouwers. Hij ‘vergat’ alleen te vermelden dat heel wat traditionele CVP-kiezers ontevreden waren met de manier waarop de christendemocratische partij zich in de koningskwestie en het abortusdebat gedragen had. ‘Wat illustreert deze patologische vergeetachtigheid?’ zo vroeg ’t Pallieterke op 4 juli 1990, en het gaf meteen het antwoord: ‘de CVP-manitoes hebben het strenge ordewoord doorgegeven om het woord ’abortus’ in zijn menigvuldige varianten uit het CVP-woordenboek te schrappen. Iedere verwijzing naar, elke herinnering aan die wet is taboe. En nochtans weet iedereen dat de aanvaarding van die mensonterende wet door de CVP tot de allerbelangrijkste motieven behoort om de verdere afgang van die partij te verklaren’.

Toen de liberale oud-minister Jean Gol op 9 mei in de Kamer een opmerking maakte over het feit dat de beslissing van de regering om de koning opzij te schuiven wegens zijn ‘onmogelijkheid te regeren’, onmiddellijk was ingegaan en niet slechts tien dagen na publicatie ervan in het Staatsblad – zoals wettelijk zou hebben gemoeten – siste premier Martens de gewezen minister van Justitie toe: ‘U moet hier de doos van Pandora niet openen’.

Eén jaar later hoorde ik nagenoeg hetzelfde argument uit de mond van Mark Deweerdt, de hoofdredacteur van De Standaard. Ik had naar aanleiding van één jaar abortuswet en ter herdenking van het historische gebeuren rond de koning een vrije tribune geschreven waarin ik uiteenzette dat als de bisschoppen zich duidelijker hadden uitgesproken, het wetsvoorstel Lallemand-Herman-Michielsens in zijn extreme vorm vermoedelijk nooit wet geworden zou zijn omdat de liberalen afgehaakt zouden hebben. Deweerdt weigerde de tekst. Hij gaf drie redenen op. Ten eerste was De Standaard het niet eens met mijn analyse dat de katholieke bisschoppen een zeer grote schuld droegen voor het abortusdébacle (Volgens Deweerdt leden de christenen de abortusnederlaag omdat de CVP zich te lang onverzoenlijk had gedragen en te laat naar een compromis was beginnen zoeken). Ten tweede kon De Standaard ‘niet aan elke verjaardag aandacht besteden’. Ten derde wilde Vlaanderens kwaliteitskrant ‘dit debat niet heropenen’.

Nog een half jaar later promoveerde Lou De Clerck en verliet Gazet van Antwerpen om algemeen-hoofdredacteur te worden van de kranten van de Standaard-groep. Men heeft in België immers geen scoops nodig om hoge toppen te scheren in de journalistiek. Het volstaat de juiste partijkaart op zak te hebben en de ‘dozen van Pandora’ gesloten te houden die de ‘hoogste politieke kringen’ gesloten willen houden.

Hoofdstuk 9: De demografische verergering

In het Amerikaanse blootblad Playboy staan niet alleen naaktfoto’s, maar ook artikelen. Soms hoort men wel eens iemand beweren dat hij Playboy koopt omwille van die artikelen, maar zijn toehoorders hechten daar haast nooit geloof aan. Het publiek van Playboy verwacht onthulde vrouwen, geen onthullende reportages, interviews of semi-filosofische beschouwingen.

Hugh Hefner, de stichter van Playboy, begon zijn blad toen hij in 1953 de rechten verwierf op een naaktfoto van Marilyn Monroe. Hefner stichtte een media-imperium door in te spelen op de natuurlijke nieuwsgierigheid van de jonge mannelijke puber naar de vrouwelijke anatomie. De meeste mannen hebben tegen dat zij de leeftijd van 18 jaar bereiken wel eens stiekem een exemplaar van Playboy gekocht.

Toen Hefner in het najaar van 1953 de eerste 70.000 exemplaren van zijn blad liet drukken, stond hij nochtans erg sceptisch tegenover zijn onderneming. Het eerste nummer van Playboy – december 1953 – vermeldde geen datum omdat Hefner niet wist of er wel een tweede nummer zou komen. Hij dacht dat hij enkele maanden nodig zou hebben om alle exemplaren van het blad, dat hij helemaal alleen had gemaakt, kwijt te raken. Tot zijn verbazing echter waren alle nummers op nauwelijks één week tijd verkocht. Een maand later had hij een tweede nummer klaar, en twee maanden later was hij zo rijk dat hij zijn blad door anderen kon laten maken en nooit nog heeft hoeven te werken.

Het succes van Playboy vond zijn verklaring in het feit dat, zoals Hefner twintig jaar later in een interview zei, het ‘het juiste idee op de juiste plaats op het juiste moment’ was: ‘Vele van de traditionele sociale en morele waarden van onze samenleving waren aan het veranderen, en Playboy was de eerste publicatie die deze veranderingen weerspiegelde. Wij boden een alternatieve levensstijl met een meer permissieve, meer op spel en plezier gerichte oriëntatie. De boodschap klonk luid en duidelijk: Enjoy yourself’.

Deze boodschap werd expliciet tot uiting gebracht in de artikelen die, al zijn ze voor de kopers slechts van secundair belang, dat niet waren in de ogen van Hugh Hefner. Hefner, die terecht opmerkte dat zijn blad zijn succes dankte aan de veranderende sociale en morele waarden, maakte van Playboy een instrument om deze veranderingen actief te bevorderen en aldus de traditionele orde te wijzigen. In die zin was Playboy duidelijk socialistisch (in hayekiaanse betekenis) en hoeft het niet te verwonderen dat het, zoals Jacky Huys in 1984 naar aanleiding van de dertigste verjaardag van het blootblad in De Morgen schreef, ‘inderdaad in de voorbije jaren vaak voor linkse ideeën strijd heeft gevoerd’. ‘Playboy’, aldus Hefner, is ‘een van de belangrijkste en invloedrijkste magazines ter wereld’ geworden – een blad met ‘niet alleen een enorme impact op de seksuele zeden’ maar tevens ‘dè kampioen bij het verdedigen van individuele rechten: burgerlijke vrijheden, de anti-oorlogsbeweging, politieke hervormingen, seks-onderzoek en -onderwijs, abortus, hervorming van het gevangeniswezen, hervorming van onze repressieve seks- en drugwetten, en ontelbare andere zaken’.

Een deel van de miljoenen dollars die Hefner aan Playboy verdiende werden via de in 1965 opgerichte Playboy Foundation doorgesluisd naar groepen die zich dezelfde doeleinden stelden, zoals pro-abortusverenigingen. In december 1965 werd Playboy het eerste Amerikaanse magazine met een grote nationale verspreiding dat zich openlijk uitsprak voor vrije abortus, ‘opdat vrouwen dezelfde rechten als mannen zouden hebben op controle over hun eigen lichaam en op de keuze om al dan niet kinderen te dragen’. De Playboy Foundation stelde eveneens geld en advocaten ter beschikking van vrouwen die in rechtszaken gewikkeld waren om hun recht op abortus te verkrijgen of te vrijwaren. Op die manier was Playboy in het begin van de jaren zeventig actief betrokken bij de pogingen om rechtszaken tot voor het Amerikaanse Hooggerechtshof te brengen en aldus de beslissende stoot tot de legalisatie van abortus op 22 januari 1973 in de VS te forceren. De aanhef van het jaarverslag van de Playboy Foundation gepubliceerd in januari 1974 klinkt dan ook triomfantelijk: ‘De Playboy Foundation speelde een rol in de beweging die in 1973 een grote rechtsoverwinning boekte – de beslissing van het Hooggerechtshof in januari laatstleden om abortus te legaliseren. Dit schonk ons bijzonder veel voldoening omwille van de lange campagne die de Foundation sinds 1966 voerde ten gunste van deze hervorming’.

Toch was er, als men afgaat op de reacties van lezers in de Forum-rubriek van het blad, geen redactioneel standpunt van het blootblad zo omstreden als zijn abortusstandpunt. Reeds jarenlang woedt in de lezerskolommen van Playboy een strijd tussen voor- en tegenstanders van zwangerschapsafbreking, aan de hand waarvan men een interessante inventaris kan maken van niet-religieuze argumenten pro en contra abortus.

Twee dingen vallen daarbij op: Playboy’s voortdurende poging om alle argumenten tegen abortus tóch te herleiden tot argumenten die ingegeven zouden zijn door religieuze overwegingen – die men, zoals het blad argumenteert, in een democratie uiteraard niet kan opleggen aan mensen die deze religieuze gevoeligheden niet delen. En de vaak keiharde, uitsluitend materialistische overweging van vele verdedigers van abortus: een ongewenst kind kost de maatschappij te veel.

Zo schreef een anonieme lezer uit New York in februari 1982 in Playboy dat ‘ongewenste foetussen’ als zij 16 jaar zijn, gaan leven op de kap van de welvaartsstaat en hun toevlucht zoeken in de misdaad. Het gaat immers om ongewensten die, omdat ze geen degelijke liefdevolle opvoeding hebben genoten, een gevaar worden voor de samenleving. Volgens de lezer is abortus een noodzaak omdat de maatschappij op de eerste plaats de plicht heeft te zorgen voor het welzijn van die mensen ‘die niet slechts het betreurenswaardige nevenprodukt zijn van geilheid en domheid’. Domme mensen zijn volgens Playboy mensen die, hoewel ze geen kinderen wensen, geslachtsgemeenschap hebben zonder voorbehoedsmiddelen te gebruiken.

Dr. Ezekiel Barber uit Union in New Jersey schrijft in hetzelfde februarinummer: ‘Elk kind moet gewenst en bemind zijn, anders groeit het uit tot een gevaar voor de maatschappij. De meeste mensen in de gevangenissen en de psychiatrische instellingen waren als kind immers ongewenst en onbemind’. In september 1983 schrijft lezer Steve Kidder uit Anchorage in Alaska dat het de staat meer dan 100.000 dollar kost om een ongewenst kind op te voeden in een instelling, terwijl een abortus minder dan 1.000 dollar kost. Bovendien, zo benadrukt Kidder, is het niet eens zeker dat kinderen uit weeshuizen opgroeien tot evenwichtige, gelukkige en tevreden volwassenen. Bijgevolg is abortus ‘een sociaal en economisch pluspunt’.

Niet alle Playboy-lezers waren het daar echter mee eens. In april 1979 reageerde een anonieme vrouw uit Wichita in Kansas op dergelijke beweringen met een vlammende brief waarin ze schreef dat abortus niets te maken mag hebben met het feit of de ouders van de foetus slim of dom of niet-aanwezig zijn: ‘Welk een miserabele en slechts op zichzelf gerichte mensen zijn wij geworden dat wij zo arrogant durven zijn te verklaren dat iemand niet geboren mag worden omdat hij ’geen goede kansen’ heeft. We spreken over het leven, verdomme! Dat is het enige heilige dat er bestaat. Laat God, religie, de Bijbel en de heilige oorlogen erbuiten. Ik heb altijd gezegd dat ik slechts in kunst, liefde en leven geloof. Ik heb baby’s gedragen en al de last die baby’s met zich brengen. Ik heb het overleefd, zij hebben het overleefd en we zijn gezegend met het simpele feit dat we met z’n allen in al onze hoogte- en dieptepunten samen het leven delen. Dat feit deel ik zelfs met de baby die ik 18 jaar geleden voor adoptie afstond’.

Ook lezer Mark Hanson uit British Columbia had zich mateloos geërgerd aan de bewering van de redactie van Playboy dat haar argumenten, in tegenstelling tot die van de anti-abortus-beweging, gebaseerd waren op rede en niet op passie: ‘Playboy beschuldigt de tegenstanders van abortus ervan dat ze een ’hedendaagse heilige oorlog’ voeren. Maar het is net het omgekeerde. De slachtoffers van heilige oorlogen, zoals de islamitische jihad, zijn onschuldigen. Het zijn de voorstanders van abortus, niet hun tegenstanders, die onschuldig leven doden, en dus zijn zij het die (om uw cliché te gebruiken) een ’heilige oorlog’ voeren. En weet je wat? De meesten van ons zijn atheïsten’.

Een naamloze lezer uit Fort Wayne in Indiana schrijft in juni 1979: ‘Ik ben het beu altijd maar te horen dat tegenstanders van abortus domme en onopgevoede mensen zijn. De mensen moeten verantwoordelijk zijn voor hun eigen daden en lichaam. Baby’s vragen er niet om verwekt te worden en als het toch gebeurt zijn er vele duizenden koppels die hen willen adopteren’. Bovendien, aldus de lezer, zijn er de psychologische gevolgen van abortus: ‘Er zijn meer levens en huwelijken van vrouwen geruïneerd door abortus dan door het baren van een kind. Abortus vernietigt niet alleen baby’s maar ook vrouwen’.

Playboy reageert op deze brief met de opmerking: ‘Als u niet als dom en onopgevoed aanzien wil worden, zal u moeten toegeven dat de verantwoordelijkheid van de vrouw op haar eigen lichaam het recht omvat om seks te bedrijven zonder ongewenste kinderen te moeten dragen. Dat abortus traumatische gevolgen kan hebben is een mythe, behalve misschien bij vrouwen die van hun kinderjaren af wijsgemaakt is dat zij niet het recht hebben op controle over hun eigen lichaam’. Deze reactie wordt bekritiseerd door een Canadese lezer uit Manitoba in een brief in Playboy van oktober 1979 waarin hij erop wijst dat voorbehoedsmiddelen en niet abortus de aangewezen methode is om ongewenste kinderen te vermijden. Playboy antwoordt dat contraceptie inderdaad te verkiezen is boven abortus maar dat er niettemin twee problemen blijven bestaan: ‘Ten eerste is geen enkele vorm van contraceptie zo effectief dat het elke ongewenste zwangerschap kan vermijden. Ten tweede zijn mensen geen perfecte wezens en zijn sommigen ronduit dom. Maar dat is geen reden om abortus te verbieden en de belastingbetaler te verplichten om nog meer ongewenste, onbeminde kinderen te onderhouden’.

In januari 1982 doet lezer John Zimmerman een poging om een rationele argumentatie tegen abortus te ontwikkelen. ‘Alle dingen die waardevol en plezierig zijn bevatten een risico-element’, schrijft hij, ‘of het nu bergbeklimmen, rolschaatsen of seks is’. Abortus is een ‘methode om de score te veranderen nadat het spel is gespeeld. Vele mensen zoeken de gemakkelijkste manier om uit een moeilijke situatie te geraken, maar de doorslaggevende rationalisatie is de ergste: dat ongewenste kinderen in dollars en centen uitgedrukt kunnen worden en dat abortus een ongewenst kind het feit bespaart dat het in ’vijandige omstandigheden’ geboren moet worden en terecht komt in de ’hel’ van een leven met onvoldoende voedsel, slechte huisvesting, gebrek aan medische verzorging. Kent u soms iemand die in verschrikkelijke omstandigheden woont en het feit betreurt dat hij of zij niet geaborteerd is geworden?’

Playboy doet de argumenten van Zimmerman af als ‘retoriek’: ‘U vraagt eigenlijk waarom er niet meer mensen zijn die zelfmoord plegen terwijl de voorstanders van abortus alleen wensen dat niemand door de wet verplicht zou zijn een ongewenst kind te dragen. Dat is een eigenaardige redenering. We kunnen, al stemmen we er zelf niet mee in, de theologische positie begrijpen dat procreatie het doel is van seks en dat abortus bijgevolg zondig is. Maar een ongewilde zwangerschap verdedigen op basis van een risicoberekening lijkt ons op zijn minst bizar, en zelfs niet eens sportief als je er rekening mee houdt dat het risico beperkt is tot de vrouwelijke spelers’.

Toch was er een argument tegen abortus waarop Playboy niet kon reageren. Het werd voor het eerst gehanteerd door lezer Richard Green in februari 1973 in het eerste exemplaar van Playboy dat verscheen na de legalisatie van abortus in de VS. Het was een rationeel en geen godsdienstig argument en het hanteerde een taal die voor Playboy verstaanbaar was: die van de dollars en de centen. Het klonk kort en bondig: ‘Ga er maar mee door de mensen te vertellen dat het doden van een foetus moreel geoorloofd is en uiteindelijk zal er niemand overblijven om uw magazine te kopen’.

De laatste jaren gaat het commercieel slecht met Playboy. Het blad is van een oplage van 7 miljoen in 1973 gezakt naar 6 miljoen vandaag. Sommigen vermoeden dat de verminderde aantrekkingskracht van Playboy te maken heeft met het feit dat het blad vandaag door velen te braaf wordt gevonden. De vrouwen in andere soft-porno bladen spreiden hun benen immers veel wijder open dan de meisjes in Playboy en wie dat wenst kan, in tegenstelling tot vroeger, gemakkelijk aan harde porno geraken zonder zich in de criminaliteit te moeten begeven.

Maar er is nog een reden waarom het Playboy slecht gaat. Jaarlijks worden er in de Verenigde Staten 1,6 miljoen kinderen geaborteerd, waarvan, naar we mogen aannemen, er ongeveer 800.000 van het mannelijke geslacht zijn. Dit betekent dat als gemiddeld alle jongetjes tegen de leeftijd van 18 één keertje een exemplaar van Playboy hebben gekocht, Playboy in 1991 (18 jaar na 1973) 800.000 exemplaren minder verkocht dan het geval geweest zou zijn zonder legalisatie van abortus. Het feit dat de groep potentiële kopers kleiner is dan zij zonder abortus had kunnen zijn, leidt ertoe dat de werkelijke verkoopscijfers eveneens kleiner zijn dan zij hadden kunnen zijn.

Playboy, dat tegenwoordig geleid wordt door Christie Hefner, de dochter van de stichter, laat zich niet overtuigen door het argument dat zonder abortus de economische situatie van het blad er vandaag rooskleuriger zou uitzien dan ze is. Het blad is nog steeds een fervent verdediger van abortus. De economische inzichten van de redactie van Playboy reiken echter minder ver dan die van een ander wereldbefaamd Amerikaans blad, de beurskrant The Wall Street Journal. Volgens deze krant, die in de VS dagelijks op 2 miljoen exemplaren verschijnt, zijn mensen een economische asset. Mensen zijn een rijkdom in de meest letterlijke zin. Hoe meer mensen er zijn, hoe meer potentiële verbruikers er in een maatschappij voorhanden zijn. En hoe meer verbruikers er zijn, hoe beter de economie het kan doen.

The Wall Street Journal straalt een optimistische liberale ideologie uit: mensen zijn een rijkdom voor de maatschappij, ook in de figuurlijke zin. Mensen zijn creatief en inventief, mensen kunnen niet alleen problemen scheppen maar ook oplossen. The Wall Street Journal gelooft niet in de pessimistische overbevolkingstheorieën die stellen dat de bevolking zo snel toeneemt dat de aarde de mensheid onmogelijk zal kunnen blijven voeden. Mensen worden immers niet alleen geboren met een mond om te eten maar ook met handen om te werken en hersenen om te denken. Sommige mensen zijn genieën en helpen duizenden anderen vooruit. Kan onze samenleving het zich permitteren de kans te lopen het kind te doden dat, wie weet, als het geboren had mogen worden later ooit een geniale vondst zou doen die de geneeskunde een fenomenale stap vooruit helpt? Hoeveel Einsteins, hoeveel Mozarts, hoeveel Martin Luther Kings bevinden zich onder de 40 miljoen mensen die wereldwijd elk jaar worden weggeaborteerd, onder de 1 miljard mensen die wij in de laatste 25 jaar van de twintigste eeuw in de moederschoot gedood zullen hebben?

Nobelprijswinnaar Friedrich August von Hayek en Julian L. Simon, hoogleraar aan de universiteit van Maryland, hebben de neo-malthusiaanse stelling dat de menselijke vruchtbaarheid de grootste bedreiging vormt voor de toekomstige welvaart van de mens economisch weerlegd. Ze onderschrijven uitdrukkelijk de bewering van Adam Smith, de grondlegger van het klassieke liberalisme, dat ‘de meest doorslaggevende factor voor de welvaart van een land de toename van zijn bevolking is’.

De eerste mens verscheen rond 500.000 vóór Christus op de aarde. Hij leefde van de jacht en de pluk. In een voortdurende zoektocht naar voedsel was de mens gedwongen blijvend te migreren. De economie van de primitieve mens vereiste daarom grote lappen grond om kleine groepen in leven te kunnen houden. Bevolkingsaangroei was slechts mogelijk als nieuwe enorme territoria in bezit werden genomen. Dit was een zeer langzaam proces. Het duurde bijna 500.000 jaar alvorens de mens zich over de hele aardbol (met uitzondering van Antarctica) had verspreid. De eerste mensen vestigden zich pas in Amerika rond 40.000 vóór Christus. Er leefden op dat moment hoogstens een paar miljoen mensen verspreid over de hele wereld. Dit aantal bleef stabiel en groeide niet aan omdat de ruimte voor verdere aangroei niet voorhanden was.

Dit alles veranderde toen de mens in het neolithicum, rond 4.000 vóór Christus, aan landbouw begon te doen. De landbouw wijzigde de levensomstandigheden van de mens. Ze maakte het meerdere mensen mogelijk op een kleiner oppervlak samen te leven. Tussen het vierde en het derde millennium nam, aldus Jacques Vallin, hoofdonderzoeker van het Institut d’études démographiques (INED) in Parijs, de wereldbevolking jaarlijks toe met zo’n 0,2 procent. Dit lijkt weinig maar betekende een vertienvoudiging van de bevolking op 1.000 jaar tijd, van ongeveer 15 miljoen naar 150 miljoen! ‘Een fenomeen zonder precedent dat zich in de vier millenia die daarop volgden niet meer voordeed’. De landbouw maakte het de mens voor het eerst mogelijk zich op een vaste plaats te vestigen. Deze sedentarisatie leidde tot het ontstaan van de eerste dorpen en steden en tot de socialisatie van de mens. Door het feit dat mensen voor het eerst met velen op één plaats op elkaar kwamen te zitten en zij door interactie en imitatie hun gedrag op elkaar leerden afstellen ontstonden in het oude Egypte, Mesopotamië, China en Indië de eerste beschavingen. Daar ontstond het schrift, de wetenschap en de cultuur.

Toen na ongeveer duizend jaar het sedentarisatieproces was voltooid, stabiliseerde de bevolking zich opnieuw om min of meer constant te blijven tot de 18de eeuw na Christus. Bevolkingsgroei deed zich pas voor wanneer de voedselvoorraden groter werden, waardoor het sterftecijfer kon dalen. Rond 1700 bedroeg de wereldbevolking ongeveer 500 miljoen mensen.

In het midden van de 18de eeuw begon de Europese bevolking te stijgen met een percentage van 1 tot 1,5 procent per jaar, minstens vijf keer sneller dan de fenomenale groei in het neolithicum. Tussen 1750 en 1950 steeg de bevolking in de gebieden die thans Europa en de Sovjet-Unie (met inbegrip van het Aziatische deel ervan) vormen, van 150 miljoen naar 600 miljoen, een verviervoudiging op 200 jaar tijd, terwijl vanuit Europa eveneens Noord-Amerika werd bevolkt waar de bevolking steeg van 20 miljoen in 1750 tot 350 miljoen in 1950. Rond 1950 stabiliseerde de Europese bevolking zich en ging een dalende tendens vertonen.

Ook de fenomenale bevolkingsexplosie in Europa gedurende deze 200 jaar was een gevolg van de dalende sterftecijfers. In 1750 bedroeg de gemiddelde levensduur in Europa amper 30 jaar. In 1950 liefst 75 jaar. De stabilisering in de bevolking deed zich voor omdat het kindertal daalde. Waar dit tot 1750 stabiel was en ongeveer zes kinderen per vrouw bedroeg, zakte het onder de twee na 1950. Er bleek een duidelijk verband te bestaan tussen fertiliteit en welvaart, in die zin dat het aantal geboorten per vrouw daalt naargelang de welvaart toeneemt.

In de Derde Wereld is de bevolking echter blijven stijgen. De snelle invoering vanuit het Westen van betere hygiënische en medische verzorging hebben het sterftecijfer veel bruusker doen dalen dan dit in Europa gebeurde tussen 1750 en 1950, terwijl het geboortecijfer – 7 tot 8 kinderen per vrouw – er hoger lag dan in het oude Europa. Hierdoor worden jaarlijkse groeicijfers genoteerd van 3 procent of meer, twee tot drie keer hoger dan de Europese groeicijfers tussen 1750 en 1950. De demografische explosie in de Derde Wereld heeft tot gevolg dat de wereldbevolking jaarlijks met 2 procent stijgt en tussen 1950 en 1987 verdubbelde van 2,5 tot 5 miljard. Demografen zoals Jacques Vallin verwachten een nieuwe verdubbeling tegen het midden van de 21ste eeuw waarna de wereldbevolking zich rond 2050 zal stabiliseren op iets minder dan 11 miljard. Velen, ook Vallin, stellen zich de vraag of de economische groei gelijke tred kan houden met de demografische aanwas en of, als de mensheid wil overleven, de demografische groei niet drastisch afgeremd moet worden.

De eerste die zich rond de bevolkingstoename vragen stelde was de Engelse econoom Thomas Malthus (1766-1834) in zijn boek An Essay on the Principle of Population as it affects the Future Improvement of Society, with Remarks on the Speculations of Mr. Godwin, M. Condorcet, and other Writers (1798). Geconfronteerd met de spectaculaire bevolkingstoename in Europa in de tweede helft van de 18de eeuw poneerde Malthus de stelling dat Europa onmogelijk voldoende voedsel zou kunnen produceren om iedereen te blijven voeden. Malthus was een van de eerste ontdekkers van de law of decreasing returns, de economische wet van de verminderende opbrengsten. Hij had vastgesteld dat wanneer één arbeider een lap grond van een zekere omvang bewerkte waaruit hij een bepaald rendement kon halen dat hem en zijn familie gemakkelijk in leven zou kunnen houden, het best mogelijk was dat wanneer men een tweede arbeider liet werken op dezelfde grond, ook deze door zijn arbeid de grond een rendement zou kunnen doen opbrengen om zichzelf en zijn familie te voeden. Het was zelfs mogelijk dat door een optimale samenwerking van de twee arbeiders de grond niet alleen genoeg zou opbrengen om twee families maar zelfs drie of meer families te voeden. Niettemin zou men op een bepaald ogenblik een punt bereiken waarop door toevoeging van een nieuwe arbeider het rendement minder snel zou gaan stijgen, vervolgens helemaal niet meer zou stijgen en tenslotte zelfs gaan dalen. Men kon geen arbeid blijven cumuleren, men zou de grond letterlijk overbevolken zodat de arbeiders elkaar voor de voeten zouden gaan lopen. Op de duur zouden ze geen spade meer in de grond kunnen steken zonder de arbeiders rondom in de voeten te moeten steken en zou de grond zo weinig opbrengen dat niemand er zichzelf nog van zou kunnen voeden. (Daar kwam nog bij, aldus Malthus, dat de bevolking toenam in geometrische zin – 1, 2, 4, 8, 16, 32,... – terwijl levensmiddelen en welvaart, zo meende hij, toenamen in arithmetische zin – 1, 2, 3, 4, 5,...).

Vele ‘neo-malthusianen’ vrezen vandaag een gelijkaardig fenomeen. Ze zijn bang dat de wereld overbevolkt raakt en dat de aarde uitgeput raakt, dat de economische situatie in de wereld onhoudbaar wordt omdat de economie het overaanbod aan arbeid niet kan dragen en dat op de duur ook de ‘rijken’, zij die vandaag wel nog in welvaart leven, zichzelf, net zo min als de ‘armen’, nog in leven zullen kunnen houden. De grote neo-malthusiaanse nachtmerrie is dat de bevolkingstoename in de Derde Wereld ertoe leidt dat iedereen om zeep gaat, het Westen zowel als de Derde Wereld. Het stoppen van de demografische groei in de Derde Wereld zou bijgevolg zowel in het voordeel van de Derde Wereld als van het Westen zijn.

Hayek en Simon wijzen er op dat juist het omgekeerde het geval is. Demografische groei is een voordeel voor de Derde Wereld. Het is voor vele landen zelfs de enige manier om uit de onderontwikkeling te geraken. ‘Malthus’, schrijft Hayek, ‘ging ervan uit dat arbeid een min of meer homogene produktiefactor was. Dat was niet ver van de waarheid in de economische orde die in zijn tijd bestond (waar de loonarbeid nagenoeg allemaal van dezelfde soort was: bijna iedereen deed aan landbouw en iedereen gebruikte daarbij dezelfde gereedschappen en werkte in min of meer dezelfde omstandigheden). Maar dat is niet meer zo vandaag. Arbeid is niet homogeen maar gediversifieerd en gespecialiseerd’.

Malthus dacht te veel in de op landbouw georiënteerde optiek van zijn tijd. Hij wist niet beter, maar hij verloor volledig uit het oog door welke omstandigheden de demografische groei in Europa vanaf 1750 op gang was gebracht. Deze groei werd niet veroorzaakt, zoals vier millenia eerder, door de introductie van de landbouw en de overgang van de mensheid van een nomadisch bestaan naar een sedentair samenleven, maar door de industriële revolutie en het ontstaan van een kapitalistische samenleving waarin, aldus Hayek, ‘een toename van de bevolking en een dichter op elkaar leven ertoe leidt dat het verdelen van de arbeid voordelig wordt en een radikale diversificatie, differentiatie en specialisatie het mogelijk maakt nieuwe produktiefactoren te ontwikkelen en de produktiviteit te verhogen’. Dit laatste leidt er dan weer toe dat de economie meer mensen in leven kan houden. Volgens Hayek kan dit proces onbeperkt doorgaan omdat mensen creatief zijn en er nooit een einde komt aan de menselijke vindingrijkheid en originaliteit.

‘Het simpele feit van vreedzaam samen te leven in een voortdurend contact met grotere aantallen maakt het mogelijk de aanwezige mogelijkheden steeds voller te benutten. Een toename van de bevolking zal, omwille van de verdere differentiatie, een nog verdere groei van de bevolking mogelijk maken, en bevolkingsgroei zal voor een onbeperkte periode zowel verdere aangroei bevorderen als een voorafgaandelijke voorwaarde zijn voor elke verdere materiële en geestelijke beschaving. Het is eigenlijk niet zozeer het feit dat er meer mensen bij komen maar meer verschillende mensen dat tot een stijging van de produktiviteit leidt. De mensheid is machtig geworden omdat mensen zo verschillend geworden zijn: nieuwe specialisatie-mogelijkheden – die niet zozeer afhankelijk zijn van een toename van de individuele intelligentie maar van een groeiende differentiatie van de individuen – vormen de grondslag voor een succesvollere aanwending van de rijkdommen der aarde. Terwijl de markt voortdurend nieuwe mogelijkheden tot specialisatie biedt, worden de conclusies van Malthus steeds minder relevant’.

Er is inderdaad één voorwaarde: dat de mens in een kapitalistische marktgeoriënteerde samenleving leeft. ‘Ik houd vol’, aldus Hayek, ‘dat socialisme een bedreiging vormt voor de huidige en de toekomstige welvaart van de menselijke soort, omdat noch socialisme noch enig ander gekend substituut voor de op de markt gebaseerde maatschappelijke ordening in staat is de huidige bevolking van de wereld in leven te houden’.

Tot 1750 vertoonde de wereldbevolking slechts een zeer lichte groei omdat mensen in een landbouwmaatschappij afhankelijk waren van de aanwezige hoeveelheid bewerkbare bodem. Zij konden slechts in leven blijven als zij een bepaalde hoeveelheid grond bezaten, een bepaalde hoeveelheid grond in loondienst voor anderen konden bewerken, toeleveringsmaterialen voor het landbouwbedrijf konden leveren of, zoals kunstenaars, één of meerdere grootgrondbezitters als mecenas hadden. Er waren weinig mogelijkheden voor mensen die van hun ouders geen grond of gereedschap hadden geërfd. Al kregen vrouwen vele kinderen, de mogelijkheden waren in vele gevallen amper aanwezig voor meer dan twee kinderen om te overleven.

Dit veranderde met de kapitalistische revolutie. ‘Marx had gelijk toen hij zei dat het kapitalisme het proletariaat creëerde: het schonk en het schenkt hen letterlijk het leven. Bijgevolg is het hele idee dat de rijken de armen hebben ontstolen wat, zonder gewelddaden, deze armen zou hebben toebehoord, volledig absurd’: zonder het kapitalisme zouden de armen niet eens hebben bestaan. ‘Naarmate de kapitalist de macht verwierf om werkvolk voor hem te laten werken, kwam zijn bekwaamheid om dit werkvolk te voeden zowel hem als hen ten goede’. Hij werd er rijker van, en zij kregen in de meest letterlijke zin een levenskans die ze in een rurale maatschappij nooit zouden hebben gekregen.

Aanvankelijk was deze bekwaamheid van de allereerste kapitalistische industriëlen net voldoende om het proletariaat in leven te houden. Heel wat mensen bleven rond het bestaansminimum hangen. Maar naarmate de bekwaamheid van de kapitalist om zijn werkvolk te voeden toenam, steeg ook de welvaart van het proletariaat. De armoedegrens kwam steeds hoger te liggen en steeds minder mensen waren er de gevangenen van. Op de duur was er ook helemaal geen ‘proletariaat’ meer. De sloppenwijken rond Manchester waar Ierse en Engelse inwijkelingen van het platteland in de achttiende en negentiende eeuw samentroepten, de negentiende-eeuwse armenbuurten van de katoenarbeiders in Gent, ze bestaan vandaag niet meer. De zeer reële ontberingen van het allereerste proletariaat waren de groeipijnen waar de maatschappij bij haar ontwikkeling doorheen moest. Vandaag zijn de groeipijnen in het Westen geleden. We hebben wel nog bidonvilles rond Mexico-Stad, Cairo, Calcutta, Sao Paulo, Jakarta, Caracas, Lagos, Bombay en Kinshasa. Eens zullen ook deze verdwenen zijn. Maar men moet terdege beseffen, aldus Hayek, dat zonder deze bidonvilles de mensen die er wonen niet eens bestaan zouden hebben: ‘De bewering van socialisten dat het proletariaat ontstaan is door de uitbuiting van mensen die voorheen in staat waren zichzelf in leven te houden is volledig uit de lucht gegrepen’.

Ook de zogenaamde ‘uitbuiting’ van de Derde Wereld door het Westen is een fabel. ‘De koloniale machten in Afrika zijn niet gearriveerd als mensenvrienden; toen ze moesten vertrekken waren ze dat in feite wel geworden’, schreef Frans Crols op 7 november 1991 in het Vlaamse financieel-economische weekblad Trends. ‘God heeft alle landen gelijk geschapen, ze zijn zonder uitzondering begonnen als ontwikkelingsland. Wie twijfelt kan de plaggenhutten van Bokrijk bezoeken, uitstulpingen die tot voor drie generaties Limburg ontsierden. Wie de verbeelding wat rekkelijk aanspreekt, ziet in het heemkundig reservaat het habitat van het Zaïrese platteland vandaag’.

De komst van de Westerlingen en de daarmee gepaard gaande industrialisering en verstedelijking heeft mensen in de onder-ontwikkelde landen voor het eerst de kans gegeven te overleven, ook als zij door hun ouders niet van de in een rurale gemeenschap levensnoodzakelijke grond of gereedschap konden worden voorzien. Het proces is, met alle groeipijnen vandien, nog volop aan de gang. Daarom stelt men vandaag in deze landen een enorme trek vast van het platteland naar de stad. De stad is de enige plaats waar zij kunnen overleven. En waar velen ook zullen overleven omdat ze, naarmate ze met meer en dichter op elkaar gaan leven, nieuwe mogelijkheden voor gedifferentieerde en gespecialiseerde niet-rurale arbeid ontdekken. De mensheid kan maar op twee manieren leven, zo vat Hayek zijn stelling samen: ‘Of met weinigen en wild, of met velen en beschaafd. Als de mensheid gereduceerd zou worden tot haar aantal van tienduizend jaar geleden, dan zal zij niet in staat zijn de beschaving te handhaven. Zelfs als alle reeds vergaarde kennis bewaard zou worden in bibliotheken, dan nog kan de mensheid er weinig gebruik van maken als zij niet voldoende talrijk is om de jobs te vervullen die vereist zijn voor extensieve specialisatie en de verdeling van arbeid’.

Met klem zet Hayek zich af tegen pogingen van neo-malthusiaanse organisaties, zoals de Verenigde Naties en andere internationale instellingen en groepen, om de wereldbevolkingsgroei te beperken. Hij noemt deze pogingen ronduit immoreel. ‘We hebben moreel gesproken net zo weinig recht om de bevolkingsgroei in andere delen van de wereld te verhinderen dan we de plicht hebben ze te stimuleren. Er zijn’, schrijft hij in The Extended Order and Population Growth, het achtste hoofdstuk van zijn boek The Fatal Conceit (1988), ‘in de gematigde temperatuurzones van alle continenten buiten Europa grote gebieden die niet alleen een uitbreiding van de bevolking kunnen dragen, maar waar de enige kans van de bevolking om de Westerse standaarden van welvaart, comfort en beschaving te halen, erin bestaat de bevolkingsdensiteit te vermeerderen. Het is in hun eigen belang hun aantal op te drijven en het zou aanmatigend en moreel onverdedigbaar zijn om hen te adviseren, laat staan hen te dwingen, hun aantal laag te houden. De inwoners van landen die al rijk zijn hebben niet het recht om een ’einde aan de groei’ te bepleiten (zoals de Club van Rome en de groep Global 2000 deden). Terecht ergeren de arme landen zich aan een dergelijke houding. Er zijn in de hele geschiedenis (behalve in gevallen waar de aangroei van armen de overheid ertoe heeft aangezet actief tussen te komen om inkomens te herverdelen onder de armen) geen voorbeelden te vinden waar een toename van de bevolking geleid heeft tot een vermindering in de levensstandaard van bevolkingsgroepen die al een bepaald ontwikkelingsniveau hadden bereikt. Zoals Julian Simon overtuigend heeft aangetoond: ’Er zijn vandaag geen empirische gegevens beschikbaar, en er zijn er ook nooit geweest, waaruit blijkt dat de groei van de bevolking in aantal of densiteit een negatief effect heeft op de levensstandaard’’.

Simon, auteur van o.a. The Economics of Population Growth (1977) en The Ultimate Resource (1981), vergelijkt in dit opzicht graag de situatie in de Volksrepubliek China met die in Hong Kong of Singapore. ‘Voor zover het economisch systeem elk individu de vrijheid laat om zijn talenten te ontwikkelen en voordeel te halen uit de aangeboden kansen, vormt een hoge bevolkingsconcentratie geen beletsel voor een comfortabel bestaan en economische vooruitgang. Meer volk aanbrengen veroorzaakt problemen – ieder ouder weet dat – maar meer mensen betekent ook een verzekerde weg om die problemen op te lossen. De beste brandstof ter bespoediging van wereldwijde vooruitgang is onze kennisvoorraad. De meest kostbare natuurlijke hulpbron voor een land zijn mensen die hun wil en verbeelding tot eigen baat inzetten. Vooruitgang wordt in ruime mate bepaald door het aantal beschikbare geschoolde werkkrachten die gemotiveerd zijn om hard te werken en risico’s te nemen’, aldus Simon in een toespraak op het 11de Internationaal Congres van het Gezin op 13 maart 1988 in Brussel. ‘De op dwang gebaseerde bevolkingspolitiek van China, die zelfs tot abortus verplicht, wordt vaak pragmatisch genoemd, omdat men vooropstelt dat economische groei geboortencontrole vraagt. In tegenstelling tot China heeft Singapore op dit ogenblik een tekort aan arbeidskrachten en voert arbeiders in! Singapore moedigt tegenwoordig gezinnen aan om meer kinderen te krijgen, tegen zijn eerdere geboortebeperkende politiek in. Het probleem in China zit niet in te veel aan mensen, maar wel in een gebrekkig economisch-politiek systeem. Onder een vrije markt-systeem zal China vlug dezelfde ervaringen opdoen als Singapore, dat veel dichter bevolkt is en, buiten mensen, geen enkele natuurlijke hulpbron bezit’.

Dat méér mensen leidt tot méér schaarste wordt door Simon ontkend. ‘De schaarste aan natuurlijke hulpbronnen, gemeten in de economische indicator van kost en prijs, is voor alle grondstoffen behalve olie, afgenomen. Dat de prijs van olie is gestegen heeft uitsluitend met politieke omstandigheden te maken. Er is geen reden om aan te nemen dat de energievoorraad in het algemeen beperkt is of dat de energieprijs op de lange duur niet zal dalen. Ook de evolutie van voedselprijzen in verhouding tot de arbeidslonen, volgt een dalende trend dankzij de stijgende produktiviteit. Het aantal mensen gestorven door honger is in de voorbije honderd jaar gedaald, zelfs in absolute termen, en zeker in verhouding tot de bevolking, een aangelegenheid die vooral de arme landen aangaat. Over de laatste 30 jaar is het voedselverbruik van de gemiddelde mens gestegen. Alleen in Afrika is de voedselproduktie gedaald, maar dat heeft niets te maken met fysieke levensomstandigheden maar is uitsluitend te wijten aan nefaste politieke en sociale toestanden. Op één terrein echter nam de schaarste toe: hoewel er nu meer mensen zijn dan vroeger is er toch een relatieve schaarste aan mensen. Als wij dezelfde indicator nemen als bij de andere hulpbronnen moeten we kijken naar de prijs die ervoor betaald wordt. Welnu, de prijzen voor een dienst door mensen geleverd stijgen jaar na jaar. In die zin – op dezelfde wijze gemeten als de natuurlijke hulpbronnen: prijs in verhouding tot lonen – worden mensen schaarser’.

Een andere onderzoeker van de verhouding tussen demografie en vooruitgang is Lord Bauer, een Britse economist die er op 2 december 1985 onder de titel ‘People Aren’t the Problem’ in The Wall Street Journal op wees dat de bevolking in het Westen sinds 1750 verviervoudigd is terwijl het reële inkomen per hoofd van de bevolking meer dan vervijfvoudigde. Blijkens zijn onderzoek ging in Derde Wereldlanden de bevolkingsgroei eveneens gepaard met snelle materiële vooruitgang. ‘In 1890’, schreef hij, ‘was Maleisië een dun bevolkt gebied van gehuchten en vissersdorpen. Tegen 1930, lang voor er sprake was van buitenlandse hulp en formele economische planning, was het een land geworden met grote steden en omvangrijke handels-, landbouw- en mijn-activiteiten. De bevolking steeg van 1,5 miljoen tot 6 miljoen en het aantal etnische Maleiers van 1 tot 2,5 miljoen, maar deze veel uitgebreidere populatie had het materieel veel beter en leefde veel langer dan het kleinere aantal van 1890’.

Uiteraard brengen méér mensen en grotere economische vooruitgang méér vervuiling en pollutie mee. Wanneer men mensen echter vraagt om, bijvoorbeeld, de mobiliteit waarover zij dankzij een eigen wagen vandaag beschikken – een mobiliteit waarvan hun grootouders, wier leefwereld niet verder reikte dan 50 km buiten hun eigen dorp, niet eens konden dromen – op te geven in ruil voor zuivere lucht, dan zullen weinigen daartoe bereid zijn. Het is juist dat het aantal astmagevallen bij kinderen toeneemt door de toegenomen pollutie, maar honderd jaar geleden zouden vele van deze kinderen overleden zijn aan tuberculose, pokken of andere toen ongeneeslijke ziekten. Bovendien bezit een marktgeleid economisch systeem een zodanige inherente soepelheid, creativiteit en innovativiteit dat, eenmaal een probleem zoals luchtverontreiniging als probleem erkend wordt, vrij vlug naar oplossingen gezocht zal worden (bijvoorbeeld auto’s met catalysator). Het is geen toeval dat het milieu in een veel grotere mate verpest werd in de voormalig socialistische landen van Oost-Europa dan in het kapitalistische West-Europa. In het Westen stond het marktsysteem toe om zowel economischer als properder te werken.

Niettegenstaande Malthus achterhaald is, wordt de bevolkings-politiek van vele landen en internationale instellingen nog steeds door socialistische en neo-malthusiaanse denkbeelden bepaald. Het grootschalige neo-malthusiaanse demografisch interventionisme is, toeval of niet, ongeveer even oud als Playboy en dateert van het begin der jaren vijftig toen organisaties opgericht werden zoals de Population Council, The International Planned Parenthood Federation en Family Health International die zich tot doel stelden de bevolkingsaangroei in de ontwikkelingslanden te stoppen. Deze organisaties konden rekenen op kapitaalkrachtige steun van de farmaceutische industrie en van grootindustriëlen zoals John Rockefeller die meenden dat ‘de huidige generatie wel eens de laatste zou kunnen zijn die in alle vrijheid een oplossing voor het bevolkingsprobleem zou kunnen zoeken’. Deed ze dat niet dan zou ‘gedwongen familieplanning’ onvermijdelijk worden.

In 1966 besloten de Verenigde Naties zich met het bevolkingsprobleem te gaan bezighouden. In 1969 werd het United Nations Fund for Population Activities (UNFPA) opgericht dat jaarlijks, in de loop van de maand mei, een State of World Population publiceert waarin aanbevelingen staan om de wereldbevolkingsgroei omlaag te krijgen. In 1972 publiceerde de Club van Rome het rapport Limits to Growth waarin voorspeld werd dat de wereld op het punt stond alle natuurlijke rijkdommen uit te putten en gewaarschuwd werd voor nakende wereldwijde voedseltekorten. In 1974 organiseerden de Verenigde Naties de eerste Wereldbevolkings-conferentie. Op deze conferentie, die doorging in Boekarest, kwam men niet tot eensgezindheid. Men was het eens over het feit dat er een verband bestond tussen bevolkingsaangroei en onderontwikkeling, maar niet over welk verband. De Westerse landen verkondigden de neo-malthusiaanse stelling dat de bevolkingsaangroei de belangrijkste oorzaak van de onderontwikkeling van de Derde Wereld was. De meeste Derde Wereldlanden daarentegen, met als woordvoerders Algerije en de Volksrepubliek China, verklaarden dat de onderontwikkeling de belangrijkste oorzaak van de bevolkings-aangroei was: eenmaal de onderontwikkeling zou verdwijnen, zou de bevolkingsaangroei vanzelf gaan dalen. ‘Ontwikkeling is de beste pil’ was hun slogan.

Tien jaar later, op de tweede Wereldbevolkingsconferentie in oktober 1984 in Mexico-Stad, was er wel een nagenoeg unanieme consensus over de neo-malthusiaanse stelling. Algerije en China voerden inmiddels een rigoureuze bevolkingspolitiek waarbij vermindering van de demografische aangroei een van de belangrijkste overheidsobjectieven was. Men was het er, op één belangrijk land na, vrijwel algemeen over eens dat de aangroei van de wereldbevolking moest afgeremd worden. Alleen de Verenigde Staten lagen dwars. Onder invloed van neo-liberale hayekiaanse economische inzichten en het neo-conservatief moreel reveil publiceerde de regering van Ronald Reagan een brief waarin stond dat ‘al te veel landen een politiek voeren die erop gericht is de bevolkingsaangroei onder controle te houden in plaats van een gezonde economische politiek die zal leiden tot een stijging van de levensstandaard waaruit vanzelf een dalende fertiliteit zal volgen’. Volgens James Buckley, de Amerikaanse ambassadeur op de conferentie in Mexico, werd de demografische politiek van vele Derde Wereldlanden ingegeven door de neiging van destructieve en onderdrukkende regimes ‘liever hun eigen bevolking op te offeren dan het regime te wijzigen’.

Het Amerikaanse Agency for International Development (AID) – het Amerikaanse Ministerie van Ontwikkelingssamenwerking – weigerde onder Reagan nog geld te verlenen aan bevolkings-programma’s in ontwikkelingslanden die in het kader van deze programma’s abortus toepasten. In 1986 besloot de Amerikaanse regering, die tot dusver een vijfde van de UNFPA-begroting voor haar rekening had genomen, al haar bijdragen aan de UNFPA te staken uit verzet tegen de steun van deze VN-organisatie aan de bevolkingsbeperkingsprogramma’s in China. Ook de Amerikaanse overheidssteun aan de International Planned Parenthood Federation werd gestaakt omdat deze groep artsen subsidieert die zwangerschapsafbrekingen verrichten in ontwikkelingslanden.

Voorts liet Reagan in 1986 het AID-budget voor bevolkings-programma’s in ontwikkelingslanden, dat in 1985 nog 288 miljoen dollar (10 miljard fr.) per jaar bedroeg, met 20 procent terug-schroeven. De Verenigde Staten nemen thans iets minder dan de helft van alle Westerse bijdragen voor bevolkingsbeperkingen in de ontwikkelingslanden op zich. De totale Westerse bijdrage voor bevolkingsbeperking in het kader van ontwikkelingshulp bedraagt zo’n 500 miljoen dollar (18 miljard fr.) per jaar. Elk jaar wordt wereldwijd 3 miljard dollar (105 miljard fr.) besteed aan familie-planningsprojecten in de Derde Wereld. Het grootste deel van dit geld is bestemd voor de aankoop van condooms, spiraaltjes en andere voorbehoedsmiddelen en ter subsidiëring van artsen en verplegend personeel die sterilisaties en zwangerschapsafbrekingen uitvoeren. Naast de VS met 230 miljoen dollar nemen de Volksrepubliek China met 1 miljard dollar en India met 530 miljoen dollar het grootste deel op zich. De Belgische bijdrage voor gezinsplanning in de Derde Wereld (het aankopen van condooms en andere voorbehoedsmiddelen in het kader van ontwikkelingssamenwerking) zou goed zijn voor 1,2 miljoen dollar (36 miljoen fr.) per jaar.

De ontwikkelingslanden hebben soms geen andere keuze dan geld te besteden aan het aankopen van voorbehoedsmiddelen. Vele internationale instellingen, zoals de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds (IMF), eisen van ontwikkelingslanden die bij hen om economische steun vragen dat zij voorafgaandelijk een programma uitwerken om het aantal geboorten te beperken. De landen krijgen pas leningen als zij aan geboortebeperking doen. Het principe ‘geen condooms, geen geld’ geldt ook naar de burgers in de ontwikkelingslanden toe. In Thailand leent de overheid geld aan kleine boeren in verhouding tot de mate waarin deze boeren aan gezinsplanning doen. De grootte van de lening is afhankelijk van de vorm van contraceptie die men bedrijft. Hoe effectiever volgens de overheid de contraceptieve methode is die een echtpaar gebruikt, hoe groter de lening die het paar kan krijgen.

Deze politiek leidt echter in vele landen tot anti-Westerse sentimenten. Lord Bauer wees in The Wall Street Journal op de nefaste gevolgen van de bevolkingspolitiek in Derde Wereldlanden waarbij ‘promoties in de ambtenarij, het verlenen van licenties (zelfs om een taxi te mogen uitbaten in India) en gesubsidieerd krediet, huisvesting door de overheid en andere faciliteiten afhankelijk worden gemaakt van een beperkte familie-omvang’.

Het Westen voert in het kader van ontwikkelingshulp massaal voorbehoedsmiddelen uit naar de Derde Wereld maar volgens Bauer is dat grotendeels een verspilling van geld. Dat wordt bevestigd door Peter R. Huessy, oud-voorzitter van de neo-malthusiaanse organisatie Population Reports International en voormalig adviseur van de groep Global 2000, die tijdens een hoorzitting van het Amerikaanse Congres in 1984 voorbeelden gaf van dergelijke geldverspilling. Op het eind van de jaren ’70 lagen in een warenhuis in de Filipijnse hoofdstad Manila tien miljoen orale contraceptiva en 26 miljoen condooms opgeslagen, aldus Huessy. In Nepal was de voorraad condooms zo groot dat het AID 50.000 dollar besteedde aan het verbranden van overtollige condooms. In Bangladesj lag in drie warenhuizen van Family Planning International een voorraad orale contraceptiva waarmee de bevolkingsdoelgroep die men wilde bereiken 65 jaar lang bediend kon worden tezamen met een voorraad condooms waarmee men 9 jaar voortkon. Huessy gaf er uiteindelijk de brui aan en stapte gedesillusioneerd uit de familieplanningbusiness nadat hij tot de bevinding was gekomen, zoals hij verklaarde in het Amerikaanse blad National Review van 14 maart 1986, dat ‘het probleem niet de afwezigheid van familieplanning is, maar dat familieplanning integendeel het probleem is’. Kortom, de mensen in de ontwikkelingslanden hebben veel kinderen omdat zij dat wensen, niet omdat niemand hen ooit condooms of spiraaltjes heeft gegeven.

‘Het is onjuist’, schrijft ook Lord Bauer, ‘dat er een verband bestaat tussen de hoge fertiliteit en de afwezigheid van voorbehoedsmiddelen. De mensen in arme landen weten van het bestaan van geboortencontrole en kunnen desgewenst beschikken over goedkope contraceptiva. Westerse goederen, zoals hardware, cosmetica, soft drinks, horloges en camera’s, worden in Zuidoost-Azië, Zuid-Azië, het Midden-Oosten, West-Afrika en Latijns-Amerika massaal verhandeld. De transistorradio was amper beschikbaar in het Westen of spoedig alomtegenwoordig in Zuid-Azië, het Midden-Oosten, Latijns-Amerika en de Afrikaanse steden. Maar condooms, spiraaltjes en de pil, zelfs wanneer ze zwaar gesubsidieerd worden, hebben zich tot dusver slechts zeer traag verspreid. Anti-conceptiva zijn dikwijls zelfs afwezig waar gesofisticeerde artikelen voor vrouwelijke hygiëne te koop zijn. Dit wijst er op dat de vraag naar goedkope Westerse voorbehoedsmiddelen beperkt is. Bijgevolg zijn de kinderen die in de Derde Wereldlanden geboren worden over het algemeen gewenste kinderen. Ze hadden in elk geval vermeden kunnen worden als de ouders dat hadden gewild. Dit ontkennen staat gelijk met beweren dat ouders in Derde Wereldlanden er maar op los paren zonder zich om de consequenties te bekommeren. Deze visie geeft blijk van een neerbuigende kijk en een minachting voor mensen, wat op zijn beurt spoedig uitmondt in het uitoefenen van dwang op deze mensen…’

Dezelfde minachting die Playboy heeft voor ‘domme’, onder-ontwikkelde mensen in het Westen die ‘kansloze’ kinderen op de wereld zetten die uitgroeien tot delinquenten, hebben de neo-malthusiaanse ontwikkelingshelpers voor ‘arme’, onderontwikkelde mensen in Derde Wereldlanden die ‘kansloze’ kinderen op de wereld zetten die de aarde kaalvreten en vervuilen. Dat dit leidt tot dwang is helaas maar al te waar.

In juli 1990 baarde de Nederlandse professor Jan Breman, directeur van het Centrum voor Azië Studiën te Amsterdam en hoogleraar Comparatieve Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam, groot opzien toen hij onder de titel ‘Ontwikkeling op commando’ in het maandblad Onze Wereld, uitgegeven door de Nederlandse Derde Wereldorganisatie NOVIB, verslag uitbracht over de campagne tot beperking van het kindertal in Indonesië. Bij deze campagne, gesteund en opgezet met Westers ontwikkelingsgeld en door de Verenigde Naties met een medaille vereerd, werden de mensenrechten op grove wijze met de voeten getreden. De redactie van Onze Wereld werd bedolven onder boze brieven. Breman zou zich bezondigd hebben aan ‘onverantwoorde generalisaties, vooringenomenheid, onjuiste feiten’. Breman had volgens zijn critici immers slechts verslag uitgebracht over feiten die hij vastgesteld had in één dorp, Posyandu op het eiland Java, en op basis daarvan het hele Indonesische familieplanning-programma aangevallen.

In november 1990 publiceerde Onze Wereld echter een brief van een ontwikkelingshelper in Indonesië die bevestigde dat ‘afgezien van enkele onjuiste details, de grote lijn van het stuk van Breman waar is, in ieder geval voor de regio waar wij werken. Er is hier sprake van veel zachte en harde dwang op echtparen om aan familieplanning te doen. Bij bezoeken aan dorpen in het binnenland zijn de ervaringsverhalen van mensen over dwang niet gering’. Vervolgens somde de ontwikkelingshelper enkele van de familieplannings-praktijken op: met behulp van het leger als overtuigingsinstrument wordt bij vrouwen met meerdere kinderen verplicht een spiraaltje ingezet (het opstellen van de lijst van ‘gegadigden’ gebeurt op bevel van hogerhand door het dorpshoofd); vaders van gezinnen met meerdere kinderen worden verplicht om en masse een vasectomie te ondergaan (mannen met invloed of geld kunnen hieraan ontkomen, de gewone man die niet bijtijds de bossen invlucht, wordt het slachtoffer); het voor iedere inwoner verplichte persoonsbewijs en andere benodigde officiële paperassen worden onthouden aan mensen die niet aan familieplanning doen; enzovoort.

In hetzelfde novembernummer van Onze Wereld beschrijft prof. Breman bijkomende ervaringen die hij in de zomer van 1990 opdeed op andere plaatsen op Java dan waarop hij zijn eerste artikel baseerde. Op een bepaald ogenblik was Breman getuige van een tafereel waarbij alle vrouwen van vruchtbare leeftijd het dorp uitvluchtten: ‘Tukang pilar, tukang pilar’, schreeuwden de vrouwen elkaar toe. Die waarschuwende kreet was voldoende om de velden in te vluchten. Het alarm gold de komst naar het dorp van gezondheidswerkers die op zoek waren naar hun doelgroep: vrouwen in de vruchtbare leeftijdsperiode, bij wie zij ongevraagd en ongewild spiraaltjes plaatsten. Ontsnappen hielp slechts tijdelijk want de vrouwen die zich niet uit vrije wil meldden, ondergingen deze medische ingreep later onder dwang van het dorpsbestuur’.

In zijn dagboek noteerde Breman verhalen hoe tegenstribbelende slachtoffers huilend en elkaar vasthoudend per auto naar de gezondheidsposten werden afgevoerd om hun bijdrage te leveren aan de voorgeschreven daling van het geboortencijfer. Het gaat echter nog verder. ‘Van nog ernstiger aard zijn de aantijgingen in het geval van Oost-Timor, waardoor verdenkingen zijn gerezen dat schoolmeisjes zonder hun voorkennis zijn gesteriliseerd of met injecties behandeld’.

De hoogleraar beschrijft hoe de familieplanningspolitiek van de Indonesische overheid vooral gericht is op de brede maatschappelijke onderlaag van marginale boeren en landloze arbeiders. ‘Deze eigenlijke doelgroep van de demografische politiek, zo luidt het gangbare oordeel, is een domme massa die alleen onder handhaving van strenge discipline tot ontwikkeling kan worden gebracht. De onwetendheid der bezitlozen (masih bodoh, letterlijk: nog dom) is een stereotype welke het gebruik van dwang moet rechtvaardigen. Slechts door hen onder curatele te stellen, beslissingen voor hen te nemen waartoe zij zelf niet in staat zijn, is het mogelijk te voorkomen dat zij zich ongebreideld voortplanten. De vrije baan laten aan dit impulsieve gedrag zou betekenen dat zij niet alleen hun eigen bestaan nog uitzichtlozer maken maar ook – en dat is nog veel bedenkelijker – de toekomst van land en volk als geheel in gevaar brengen. Wat ligt uitgaande van deze idee fixe meer voor de hand dan via ingrijpen van hogerhand te zorgen dat de doelgroep zich aanpast aan wat demografisch ’hoort’? Wat ’hoort’ is dan het hebben van niet meer dan twee kinderen’.

‘De armen zijn inderdaad niet in staat om greep te krijgen op de condities van hun bestaan’, zo geeft Breman toe. ‘Dit komt echter niet uit onwil voort maar uit onmacht. De oorzaak van die onmacht is niet gelegen in eigen tekortschieten, maar in externe omstandigheden waarop zij geen controle hebben. Hun demografische disciplinering past in een ontwikkelingsstrategie die ook in ander opzicht de vrijheid en weerbaarheid van de meest kwetsbaren aan banden legt’.

Scherp neemt Breman zijn critici op de korrel: ‘Zij die signalen, zoals door mij en anderen afgegeven, wensen te negeren onder het voorwendsel dat het om getuigenissen gaat van a priori tegenstanders van het Indonesische family-planningprogramma of die zelfs kortweg het voorkomen van dwangpraktijken ontkennen, beschouw ik als vastberaden wandelaars die hun weg in de duisternis al fluitend vervolgen. Afgaande op de strekking van brieven die mij ook persoonlijk zijn toegestuurd, denk ik dat velen van geen tegenwerpingen willen horen. Begrip en zelfs bijval voor de hardhandige aanpak van de Indonesische beleidsmakers blijkt veel algemener te bestaan dan ik had verondersteld. O zeker, de dwang wordt betreurd maar tegelijkertijd ook vergoelijkt: die zou in enige vorm tijdelijk misschien onvermijdelijk zijn gegeven de dreigende overbevolking. Dit standpunt wijs ik af’.

Breman wijst er vervolgens op dat het gebruik van geweld er integendeel toe leidt dat familieplanning in een geheel negatief daglicht komt te staan. ‘Tot welke excessen dit kan leiden heb ik kunnen constateren ten tijde van de noodtoestand in India gedurende het midden van de jaren zeventig. Uit teleurstelling over de trage toename van het gebruik van meer conventionele contraceptieven schakelde de overheid over op sterilisatie als laatste redmiddel. Behalve door het uitdelen van materiële beloningen (een geldelijke premie of een transistor radio) gingen in verschillende gebieden de autoriteiten over tot de toepassing van dwang. Heel vanzelfsprekend leek ook in dit geval de campagne voor nasbandi (sterilisatie) zich te richten op de sociale onderlagen in de steden en op het platteland. Niet in de eerste plaats omdat de leden van deze klassen zich het meest gevoelig toonden voor de geldelijke prikkel – het bedrag dat zij ontvingen stond ongeveer gelijk met het maandloon van een landarbeider – maar vooral omdat zij ervan verdacht werden spontaan toe te geven aan hun driftleven door zich te vermenigvuldigen als dieren. Was dwang in laatste instantie niet gewettigd om de samenleving van deze plaag te bevrijden?’

‘In Midnight’s Children heeft Salman Rushdie op indringende wijze beschreven hoe de bewoners van een sloppenwijk in Oud-Delhi door bemiddeling van goedgeklede vrouwen uit de welgestelde burgerij in kampen steriel werden gemaakt op hetzelfde ogenblik dat hun armzalige onderkomens werden weggebulldozerd. Van hun waarde en waardigheid ontdaan werden zij vervolgens tot ver buiten de stad verbannen. De terugkerende moraal is dat aan de huishoudingen die in armoede leven het vermogen wordt ontzegd zich als mondige mensen te gedragen en zelf controle uit te oefenen op de condities van hun bestaan’.

In Brazilië is de situatie al niet veel anders. Op een internationaal congres van de Werkgroep Medische Ontwikkelingssamenwerking (WEMOS) en het vrouwennetwerk van Health Action International (HAI) in het Nederlandse Zeist in april 1991 vertelde de Braziliaanse Solange Dacach dat in haar land ‘zeker de helft van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd’ worden gesteriliseerd. Bovendien zijn het opnieuw diegenen die het laagst op de maatschappelijke onderlaag staan, die het slachtoffer worden. Het gaat immers vooral om ‘de arme, zwarte vrouwen’. Dezelfde mensen worden bovendien als proefkonijn gebruikt door de farmaceutische industrie om voorbehoedsmiddelen te testen. Dacach ging in Rio de Janeiro na wat er gebeurde met 350 vrouwen die hadden meegedaan aan een experiment met Norplant, een anticonceptiemiddel bestaande uit staafjes die in de arm worden geplaatst. Het middel werkt vijf jaar en moet daarna weer worden verwijderd. De meeste vrouwen hadden last van allerlei bijverschijnselen. Enkelen hadden het implantaat al langer dan zes jaar in hun arm, maar waren nooit opgeroepen om het te laten verwijderen. ‘Geen van allen waren ze ooit door een arts gecontroleerd, terwijl het toch ging om een experiment van de farmaceutische industrie’.

De conclusie van het congres was dat ‘landen die ontwikkelingshulp geven moeten ophouden daaraan als voorwaarde te verbinden dat het ontvangende land het aantal geboortes beperkt. De hulpgevers zouden er juist op moeten toezien dat in programma’s voor family planning die zij betalen, vrouwen het recht hebben te bepalen of en hoe zij hun vruchtbaarheid regelen’.

Van gedwongen inplanten van spiraaltjes naar gedwongen sterilisatie is slechts één stap. Van gedwongen sterilisatie naar gedwongen abortus is een volgende.

‘Niemand van jullie heeft enige keuze’, schreeuwde de partijfunctionaris tot de 18 bange vrouwen – allen tussen de vijf en de negen maanden zwanger – die politie-agenten in de slecht verlichte kamer bijeen hadden gebracht; ‘Jullie zwangerschap is een zaak van de hele gemeenschap, van heel China. Jullie gaan hier niet buiten alvorens je ingestemd hebt met een abortus’. Uiteindelijk gaven ze alle 18 toe. Dit tafereel, waarvan Steven Mosher, directeur van het Asian Studies Center van het Amerikaanse Claremont Institute, getuige was in een dorp in de Guangdong-provincie in de Volksrepubliek, staat beschreven in het maandblad New Dimensions van september 1991. Het is in de Chinese Volksrepubliek geen uitzonderlijk gebeuren.

Voor elke provincie en elke stad wordt het aantal geboortes per jaar door de overheid vastgesteld. De regel is dat elk paar slechts recht heeft op maximum één kind (al zijn er regio’s waar twee kinderen geoorloofd zijn en kunnen speciale comité’s sommige echtparen toestaan een extra kind te hebben). Vrouwen zijn verplicht na de geboorte van een eerste kind een spiraaltje te laten inplaatsen. Een vrouw met een ongeoorloofde zwangerschap waarvoor zij geen vergunning heeft, is verplicht haar kind te laten afdrijven. Bovendien worden deze vrouwen gesteriliseerd. De toepassing van gedwongen abortus, in vele gevallen na zes maanden want de vrouwen proberen hun zwangerschap vaak zo lang mogelijk verborgen te houden, en het voorkomen van infanticide in China is algemeen bekend, maar vindt in de Westerse pers weinig weerklank. Prof. Breman spreekt terecht van ‘de gedempte berichtgeving over de keerzijde’ van familieplanning. Toch publiceerde The International Herald Tribune op 18 juni 1991 op haar voorpagina het artikel ‘Where Have All the Little Girls Gone? In Rural China, No One Knows’ (‘Waar zijn alle kleine meisjes heen? In landelijk China weet niemand het’) waarin de vraag gesteld werd hoe het komt dat journalist Nicholas Kristof in vele dorpen in China geen enkel meisje is tegengekomen. Vijf procent van alle meisjes die in China geboren worden, verdwijnen. ‘Niemand weet wat er met ze gebeurt. Worden ze gedood bij de geboorte, verdronken in een emmer water door de vroedvrouw op instructie van de ouders die een zoon verkiezen boven een dochter? Worden ze afgestaan voor adoptie? Of in het geheim opgevoed om de één-kind-politiek te omzeilen?’, vraagt Kristof.

De Chinese boeren hechten traditioneel meer belang aan een zoon dan aan een dochter en sinds de regering echtparen slechts één kind toestaat, worden er in China jaarlijks 111,3 jongens geboren voor elke 100 meisjes, waar het normale aantal mannelijke geboorten per 100 vrouwen 105,5 is – wat volgens The International Herald Tribune moet betekenen dat er elk jaar 600.000 pasgeboren meisjes weg zijn. De Chinese autoriteiten ontkennen dat er kindermoord plaatsvindt. ‘Er worden hier geen kinderen vermoord’, zegt Jin Mingai, de burgemeester van Daijiawan. Jin schuifelt ongemakkelijk op zijn stoel en geeft toe dat alle koppels in zijn dorp erin geslaagd zijn een zoon te verwekken. Maar, vervolgt hij resoluut: ’De boeren hier zouden nooit hun eigen dochters verdrinken’’. En toch, van abortus naar infanticide, het is ook maar één stap…

Een van de maatschappij-ontwrichtende neveneffecten van de Chinese geboortepolitiek is het feit dat, nu deze politiek één generatie oud is geworden, vele jonge mannen in China tegenwoordig geen echtgenote meer kunnen vinden omdat er te weinig vrouwen zijn. De gevolgen hiervan ondervindt men vandaag in Hong Kong waar op grote schaal jonge vrouwen worden ontvoerd die in de Volksrepubliek tegen betaling worden verkocht.

Ook in India is abortus een vorm van geboortebeperking die in het kader van het terugdringen van de bevolkingsaangroei wordt gestimuleerd. In grote steden kan men borden vinden waarop abortusklinieken hun diensten aanprijzen: ‘Abortus in slechts tien minuten, aan de laagste prijs’. In tegenstelling tot China wordt men in India echter niet stelselmatig tot abortus gedwongen. Toch ligt het aantal vrouwelijke geboortes per honderd mannelijke er nog lager dan in China. Het populaire weekblad Panorama/De Post onthulde op 15 november 1991 hoe dat komt: ‘Als men met de moderne amniocentesis-techniek heeft kunnen vaststellen dat de foetus van het vrouwelijk geslacht is, gaat men over tot abortus. Een werkwijze die in India en China vrij vaak wordt gebruikt, hoewel ze in theorie verboden is’.

Sinds kort heeft het neo-malthusianisme naast de socialistische ook een ecologische variant. Of méér mensen goed of slecht is voor de economie, laten de groene malthusianen in het midden. Het is in elk geval slecht voor de ecologie. Radikale ecologisten, volgelingen van de Britse chemicus en filosoof James Lovelock, de bedenker van de Gaia-hypothese, poneren de stelling dat een te veel aan mensen onvermijdelijk tot oververvuiling en de vernietiging van de wereld leidt. Als we Gaia, Moeder Aarde, willen redden, dan moet de bevolkingsaangroei gestopt worden, en, aangezien de mens volgens Lovelock geschapen is door en voor de Aarde, en niet, zoals de christenen beweren, de aarde voor de mens, moet onze eerste prioriteit Gaia zijn. Per slot van rekening is de mens slechts een dier onder de dieren.

Niet alleen extreme ecologisten zoals Lovelock poneren deze stelling, maar ook gematigde en verstandige mensen zoals de natuurbeschermer en -filmer Sir David Attenborough die in De Standaard van 4 november 1991 stelde ‘dat bijna al onze wereldproblemen op zijn minst ten dele te herleiden zijn tot één onderliggend probleem: overbevolking. Oorlog, stadscriminaliteit, milieuvervuiling, woestijnvorming, verdwijning van het regenwoud, drugs, uitsterven van soorten, honger. Allemaal in te dijken door het indijken van ons aantal. Voedselhulp aan hongerende landen is niet verantwoord als we het niet koppelen aan de eis tot bevolkingsbeperking’. Ook voor Attenborough zijn mensen slechts dieren: ‘Er is geen enkel kenmerk van onze intelligentie dat ook niet apart bij dieren voorkomt’. Schrift? ‘Geurmerken zijn een vorm van schrift’, weet Attenborough. Humor? ‘Jane Goodall zag onmiskenbare humor bij chimpansees in het wild’. ‘Wat geldt voor intelligentie geldt voor al onze kenmerken: Wij hebben niets dat niet in een of andere vorm ook bij dieren voorkomt’. Alleen voor homoseksualiteit maakt Attenborough een uitzondering. Dat zou hij bij dieren in het wild nooit hebben vastgesteld, maar ‘wel in dierentuinen’ waar het volgens Sir David veroorzaakt wordt door… ‘overbevolking’.

Attenborough verwoordt ongetwijfeld de mening van velen vandaag. ‘De gedachte dat de vrijheid van de mens beperkt moet worden in het belang van dieren wint steeds meer veld’, schreef The Economist op 16 november 1991. De cosmetica-industrie bijvoorbeeld heeft zich onder druk van ‘dierenrechtenbewegingen’ verplicht gezien een einde te stellen aan het uittesten van cosmetica op proefdieren, terwijl diezelfde cosmetica-industrie steeds meer menselijke foetussen kan verwerken, omdat de gedachte dat de vrijheid van de mens beperkt moet worden in het belang van de ongeboren mens niet langer leeft bij de publieke opinie. Een groeiende aandacht voor het leven van dieren en planten en een afname van de aandacht voor het prille menselijke leven lijkt tegenstrijdig, maar is het niet. Beide fenomenen zijn symptoom van een groeiende verdierlijking van een maatschappij die steeds minder antropocentrisch wordt.

Een andere ecologische malthusiaan met grote invloed op de publieke opinievorming is de Amerikaan Ted Turner, eigenaar van Cable News Network (CNN), het wereldwijde kabelnieuwsnetwerk, en (derde) echtgenoot van actrice Jane Fonda. Turner ziet CNN als een spreekbuis voor de nieuwe wereldorde die hij bepleit. In 1989 stelde hij een nieuwe versie van de Tien Geboden op waarvan het belangrijkste gebod luidt: ‘Getuigen van liefde en eerbied voor de planeet Aarde’ en een van de andere geboden: ‘Niet meer dan twee kinderen op de wereld zetten’.

Toch heeft Hayek ook voor de ecologisten een antwoord klaar. De groei van de wereldbevolking is al aan het dalen. ‘In het midden van de jaren zestig werd de piek bereikt van een jaarlijkse groei van 2,4 procent, en daalde vervolgens tot het huidige niveau van 2,1 procent’. De verwachtingen zijn dat de groei nog verder zal dalen. Men stelt immers vast dat naarmate de mens welvarender wordt, hij zijn kindertal beperkt. In West-Europa vertoont de bevolking reeds een dalende tendens omdat vrouwen gemiddeld nog slechts 1,4 kinderen krijgen waardoor koppels hun eigen getal (twee) niet meer voortbrengen. Dat het kindertal daalt in landen waar welvaart heerst, weerlegt de stelling niet dat landen waar nog geen welvaart heerst, méér mensen nodig hebben alvorens tot welvaart te kunnen komen. Het kindertal moet eerst stijgen alvorens het kan gaan dalen. De demografische toestand moet eerst verergeren alvorens de bevolkingsgroei gestopt kan worden. Dit mag paradoxaal lijken maar moet voor radikale ecologisten toch begrijpbaar zijn. Kent de homeopathie immers ook niet het principe van de ‘homeopathische verergering’ waarbij, alvorens een genezingsproces met succes ingezet kan worden, de ziekte eerst een beetje erger moet worden?

Het begint er echter steeds duidelijker op te lijken dat niet overbevolking hét demografisch probleem van de toekomst wordt, maar ‘onderbevolking’.

Net als in West-Europa haalt ook in Noord-Amerika, Australië en Japan de gemiddelde vrouw niet meer het aantal kinderen dat nodig is om het bevolkingsniveau op peil te houden, namelijk 2,1.

In Frankrijk, Groot-Brittannië, Spanje en de VS worden per vrouw nog slechts 1,8 kinderen geboren. In België slechts 1,6. In Nederland, Denemarken, Italië en Oostenrijk 1,5. In West-Duitsland amper 1,3. Het gemiddelde aantal geboorten per vrouw in de twaalf EG-landen bedroeg in 1989 1,6. In 1965 bedroeg het gemiddelde voor diezelfde twaalf landen nog 2,8.

De welvarende naties in Noordwest-Europa waren de eersten die hun kindertal beperkten. Dit proces werd rond 1965 ingezet in Scandinavië, West-Duitsland, Groot-Brittannië, de Benelux en Frankrijk. Tien jaar later sloten de Italianen, Spanjaarden en Grieken zich bij deze trend aan. Volgens cijfers van de VN-demografen bedroeg het aantal kinderen van 14 jaar en jonger in 1950 een kwart van de hele bevolking op het Europese continent. In 2000 zal het nog slechts een vijfde zijn.

In plaats van een demografische explosie doet zich in Europa een demografische implosie voor. De gevolgen zullen niet te onderschatten zijn en baren vele politici zorgen. Naast een afname van de bevolking gaat dit fenomeen immers gepaard met een toenemende vergrijzing van de bevolking. Het Europa van de kleine gezinnen zal snel verouderen. De helft van de totale wereldbevolking is momenteel jonger dan 24 jaar. In de EG-landen bedraagt de gemiddelde leeftijd 34 jaar. Binnen dertig jaar, in 2020, zal een kwart van de bevolking ouder zijn dan 60 jaar. Het aantal gepensioneerden in verhouding tot de actieve bevolking zal dramatisch toenemen.

Momenteel zijn er voor elke gepensioneerde nog twee actieve Belgen, wier inkomen door de staat afgeroomd wordt om het pensioen van de gepensioneerde te betalen. In 2030 zal er voor elke actieve Belg één gepensioneerde staan.

Dit zal enorme economische en sociale consequenties meebrengen. Niet alleen zal de economische groei dalen omdat het aantal mensen daalt, maar tevens zullen de lasten op de actieve bevolking zo groot worden dat men zich afvraagt hoe pensioenen nog betaald zullen kunnen worden. Het is daarom noodzakelijk, zo kon men op 23 mei 1991 in Brussel op de ‘Dag van de Belgische Ondernemingen’ horen dat er snel een geboortengolf op gang komt. We zouden nog slechts tien jaar de tijd hebben om onze nataliteit terug op te trekken tot 2 kinderen per vrouw. Kunnen we het ons dan wel veroorloven elk jaar 15.000 baby’s weg te smijten?

Ook in Zuidoost-Azië neemt de bevolking af. In Zuid-Korea bedraagt het aantal kinderen per vrouw nog net 2,1, maar in Taiwan is het op twintig jaar tijd gezakt van 6,5 in 1960 tot 1,8 vandaag en in Singapore van 6,3 tot 1,6.

In de landen van Zuid- en Midden-Amerika ligt de fertiliteit rond de vier kinderen per vrouw. Chili haalt vandaag een cijfer van 2,4 tegen 5,3 in 1960; Costa Rica 3,5 tegen 7,4; Mexico 4,0 tegen 7,2; Brazilië 3,5 tegen 6,2. In welvarende landen zoals Argentinië en Uruguay wordt het Westerse gedragspatroon gevolgd en schommelt de fertiliteit rond 2.

De hoogste geboortecijfers doen zich vandaag voor op het Arabische schiereiland en in Afrika bezuiden de Sahara. Een Saoedische vrouw heeft gemiddeld 6,9 kinderen en een Jordaanse zelfs 7,4. Zwart-Afrika heeft gemiddeld 6,4 kinderen per vrouw. Het cijfer voor Zaïre bedraagt 6,1; voor Zimbabwe en Soedan 6,5; Nigeria 6,6; Senegal en Ethiopië 6,7; Zambia 7,0; Tanzania 7,1 en voor Kenia zelfs 8,0. Tot voor kort werden deze cijfers als bijzonder dramatisch afgeschilderd. Vandaag stelt men vast dat de neo-malthusianen er een bondgenoot bij hebben gekregen: AIDS.

De demografische gevolgen van de AIDS-epidemie zijn nog niet helemaal doorberekend, maar nu al staat vast dat Oeganda, dat vandaag 17 miljoen inwoners heeft en waarvan de prognose voor het jaar 2000 oorspronkelijk 32 miljoen was, door de enorme sterfte aan AIDS in 2000 onmogelijk meer dan 22 miljoen inwoners kan tellen. In sommige gebieden in Afrika schat men het aantal seropositieven op 30 procent van de bevolking. Als deze mensen allemaal sterven, dan gaat de bevolking in Zwart-Afrika, ondanks de hoge fertiliteitscijfers, niet toe- maar in de nabije toekomst zelfs afnemen. Prof. Dr. Luc Eyckmans, de directeur van het inzake AIDS-onderzoek wereldwijd befaamde Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen, verklaarde in het weekblad Panorama/De Post van 13 december 1991: ‘In sommige streken van Afrika is 50 procent van de bevolking drager van het AIDS-virus. Al die mensen zullen binnen vijftien jaar overlijden. En nog eens tien jaar later zul je hetzelfde probleem hebben in Zuidoost-Azië. Er gaat een massacre komen in de Derde Wereld’. Dezelfde boodschap klonk op 20 december 1991 in Dakar op de internationale conferentie over AIDS in Afrika. Men voorspelde er dat AIDS het komende decennium ‘killer nr. 1’ wordt in Afrika. ‘De ziekte maait het produktiefste deel van de bevolking weg en roeide in sommige dorpjes al volledige families uit. In enkele steden werden reeds 80 op 100 bedden in de ziekenhuizen ingenomen door AIDS-patiënten, van wie velen aan tuberculose lijden. Het aantal kinderen die hun ouders aan AIDS verliezen zal in de volgende acht jaar stijgen tot zo’n 15 miljoen. In diezelfde periode kan het aantal kinderen met AIDS oplopen van 750.000 thans naar 4 miljoen’.

De jaarlijkse rapporten van de UNFPA waarin gewaarschuwd wordt welke demografische rampen ons te wachten staan als wij er niet in slagen de fertiliteit in de Derde Wereld omlaag te krijgen, zouden tegen het midden van dit decennium wel eens veranderd kunnen zijn in rapporten over de rampen die ons te wachten staan als wij er niet in slagen de fertiliteit in het Westen omhoog te krijgen en ten behoeve van de ontwikkelingslanden een remedie te vinden tegen AIDS.

Er zijn er enkelen voor wie het uiteraard geen verschil uitmaakt: de fabrikanten van condooms. Als zij niet aan geld geraken in het kader van Westerse ontwikkelingshulp ter bestrijding van de bevolkingstoename, kunnen ze deze ontwikkelingsgelden binnen-rijven in het kader van de bestrijding van AIDS. En inderdaad, op de jaarlijkse conferentie van het IMF en de Wereldbank begin oktober 1991 in de Thaise hoofdstad Bangkok, liepen alle tienduizend deelnemers met een condoom op zak. Ze hadden die gekregen van de Thaise minister van Gezondheidszorg Mechai Viravaidya die door het uitdelen van condooms de aandacht wilde trekken op het AIDS-probleem in zijn land. De epidemie treft volgens de Thaise regering 200.000 tot 400.000 mensen in het land maar zou tegen het einde van de eeuw kunnen opgelopen zijn tot 2 à 4 miljoen op een bevolking van 57 miljoen. Mechai en de directeur van het AIDS-programma van de Wereldgezondheidsdienst van de VN, Dr. Michael Merson, stelden in een lezing dat de ziekte uitgegroeid is tot een ‘wereldwijd ontwikkelingsprobleem. Ze doodt volwassenen in hun produktiefste jaren en vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Er ontstaat een verwoestende economische en sociale schade’.

Bijgevolg zat Dr. John A. Myers uit Baltimore er volledig naast toen hij in juli 1983 in Playboy abortus verdedigde met het ‘progressieve’ argument dat de wereld overbevolkt raakt en er geen mogelijkheden bestaan om alle hongerigen te voeden en alle werklozen aan werk te helpen. De oude, ‘aartsconservatieve’ Canadese kardinaal Eduard Gagnon, president van de Pauselijke Raad voor het Gezin, zat heel wat dichter bij de waarheid toen hij op 17 mei 1990 het bevolkingsrapport van de Verenigde Naties afdeed als ‘een propagandistisch maar gevaarlijk initiatief uit de koker van fabrikanten van voorbehoedsmiddelen’. Een van zijn medewerkers, Mgr. Elio Sgreccia, ging nog een stap verder en zei zelfs dat het VN-rapport paste in het kader van ‘de oude kolonialistische anti-geboortepolitiek, opgezet in kringen van de Wereldbank onder voorzitterschap van Robert McNamara, die de ontwikkelingslanden in ruil voor hulp het fameuze anti-geboortepakket oplegde: anti-conceptie, abortus en sterilisatie’.

Hoe dan ook, zelfs wanneer men alleen voor zichzelf leeft en, zoals Playboy, uitsluitend voor egoïstische argumenten gevoelig is, kan men vandaag niet anders dan zich tegen abortus keren: wie zal er later anders de welvaart creëren waarvan onze pensioenen betaald moeten worden en de ontwikkelingsgelden waarmee de produktie gesubsidieerd wordt van de condooms die ons tegen AIDS moeten beschermen?

Hoofdstuk 10: De vrouwenhater van Montréal

Op woensdagmiddag 6 december 1989 stormde de 25-jarige Marc Lepine met een halfautomatisch machinegeweer een collegezaal binnen van de faculteit voor toegepaste wetenschappen van de universiteit van Montréal in Canada. Hij riep de studenten toe dat hij de meisjes overhoop ging schieten en dat de mannen onmiddellijk de zaal moesten verlaten als ze niet voor vrouw aanzien wilden worden. De mannen liepen weg en Lepine vuurde in de achtergebleven vrouwen. Veertien studentinnen werden gedood. Er vielen dertien gewonden, waaronder negen vrouwen en vier mannen. Lepine pleegde ter plaatse zelfmoord.

In zijn zakken vond de politie een brief waarin Lepine schreef dat hij zich had willen wreken omdat vrouwen zijn leven hadden verpest. Lepine noemde zijn actie een ‘politieke daad’. Zijn handelswijze was een wel erg letterlijke illustratie van de door radikale feministen verkondigde stelling dat er een ‘oorlog tussen de seksen’ gaande is.

Niet ten onrechte gebruiken feministen graag het symbool van de gebalde vuist. Feministische theoretici hebben de marxistische notie van de klassenstrijd vervangen door de notie van de seksenstrijd. Afgezien van de éne terminologische wijziging van ‘klasse’ in ‘sekse’, bleef het gebruikte jargon evenwel zuiver marxistisch. Men merkt dit in het populaire, ook in het Nederlands vertaalde, boek The beauty myth (De zoete leugen of de mythe van de schoonheid) waarin de 25-jarige Amerikaanse feministe Naomi Wolf in 1990 van leer trok tegen de schoonheidsidealen die vrouwen vandaag door de maatschappij worden opgelegd. De waarde van de vrouw wordt, aldus Wolf, bepaald door het feit of vrouwen er al dan niet jong, slank en sexy uitzien. Wolf klaagt dit in haar boek aan en analyseert de negatieve gevolgen ervan op de hedendaagse vrouwen en meisjes die meer en meer aan anorexie gaan lijden of zich door plastische chirurgen laten bijwerken (‘verminken’, aldus Wolf) als ze niet aan het vooropgezette schoonheidsideaal voldoen.

De feministisch-socialistische ideologie van Wolf wordt zichtbaar in de verklaring die zij voor het bestaan van deze schoonheidsidealen geeft. Ze worden, schrijft Wolf, door (mannelijke) machthebbers (aan vrouwen) opgedrongen om ‘de pasverworven zelfbewustheid van vrouwen te neutraliseren. Ze zijn noodzakelijk, want in de ogen van de machtigen zijn de seksen elkaar te dicht genaderd; ze houden mannen en vrouwen gescheiden, nu religie, wetgeving en economie te zeer verzwakt zijn om de oorlog tussen de seksen gaande te houden’.

Deze oorlog, waarvan radikale feministen beweren dat hij binnen de traditionele maatschappij altijd gewoed heeft, hopen de feministen te winnen middels de ‘bevrijding’ van de vrouw uit de haar ‘onderdrukkende structuren’. Eén van de belangrijkste tekens van deze onderdrukking zou het in de traditionele maatschappij geldende verbod op abortus zijn geweest.

Legalisatie van abortus is daarom steeds één van de hoofdeisen van de ‘vrouwenbeweging’ geweest. Een stellingname tegen abortus wordt altijd als vrouwvijandig geïnterpreteerd. Indien deze stellingname van een man uitgaat, ligt die interpretatie voor de hand. Het is dan het zoveelste bewijs voor het bestaan van een mannelijk onderdrukkingsmechanisme. Een voorbeeld hiervan was de hetze die in het najaar van 1987 in Groot-Brittannië uitbrak tegen het 36-jarige ongehuwde katholieke Lagerhuislid David Alton die voorgesteld had de wettelijke termijn waarbinnen abortus plaats mocht hebben terug te brengen van 28 tot 18 weken. Polly Toynbee suggereerde in The Guardian dat Alton niet anders dan een vrouwhatende homoseksueel kon zijn. In een interview met Alton stelde ze hem plots de vraag of hij een homoseksueel was. ‘Ik heb er lang en hard over nagedacht of ik hem die vraag zou stellen, maar het lijkt mij dat dit in deze aangelegenheid van belang is als in weinig andere aangelegenheden’. Harriet Harman schreef in de Daily Express dat Alton als mannelijke kinderloze vrijgezel niet kon weten waarover hij sprak. Julia Langdon in de Daily Mirror wees erop dat het geen toeval kon zijn dat het voorstel om abortus te beperken uitging van ‘uiteraard een man’. Het feit dat Alton behoorde tot een ‘vrouwhatende christelijke religie’ was er volgens Polly Toynbee ook niet vreemd aan, en overigens, aldus nog Toynbee in The Guardian, had het ‘door mannen gedomineerde parlement niet het recht wetten uit te vaardigen aangaande het leven van vrouwen’.

Indien het vrouwen zijn die zich uitspreken tegen abortus, gaat het volgens de feministen om vrouwen die óf niet beter weten (en dus dom zijn) óf die de vrouwenstrijd bewust verraden (en dus slecht zijn). Door zich als vrouw tegen zwangerschapsafbreking uit te spreken, verlenen zij hoe dan ook hand- en spandiensten aan reactionaire krachten en ze zijn door het verwoorden van hun individuele stellingname tegen abortus bijgevolg een gevaar voor de collectieve belangen van hun eigen sekse. Daarom is het een haast morele plicht van alle vrouwen tegenover hun sekse om, als zij persoonlijk iets tegen abortus zouden hebben, daarover te zwijgen. Doen ze dat niet, dan worden ze uit de ‘vrouwenbeweging’ gestoten.

Hoe reëel de feministische intimidatietechniek is blijkt uit een artikel in het zomernummer 1991 van het Amerikaanse kwartaalblad The Human Life Review. In het artikel beschrijft Kay Ebeling, een Californische freelance journaliste, het wedervaren van Jeannine Parvati Baker. Baker is een ‘wicca’, een ‘heks’. Ze is aanhangster van de ecofeministische beweging, een tak van de New Age-beweging. New Age is een spiritualistische (en soms bijna occulte) variant van het socialisme die momenteel snel opgang maakt bij de naar spiritualiteit hunkerende jongeren in de geseculariseerde Westerse wereld.

Volgens de ecofeministen zijn vrouwen van nature vredelievende wezens die, omwille van hun vrouwelijke biologische cyclus, nauwer in harmonie leven met de eveneens cyclische natuur dan mannen. Omdat mannen deze harmonie ontberen, zijn zij agressiever. Agressie is daarom een typisch mannelijke eigenschap, die er helaas niet alleen toe geleid heeft dat mensen elkaar in door mannen gedomineerde maatschappijen onnoemelijk leed berokkenen, maar die – erger nog – geleid heeft tot een verstoring van het ecologisch evenwicht, van de harmonie in de natuur en het universum.

De ecofeministische theologe Rosemary Radford Reuther schrijft in haar boek Toward an Ecological-Feminist Theology of Nature dat een van de eerste daden van de patriarchale beschaving de invoering van de landbouw was. Door het planmatig verbouwen van gewassen en het bewerken van de bodem heeft de man de aarde verkracht. De gewassen zijn er zwakker door geworden – wat de man dan weer compenseerde door ze met chemicaliën te overgieten en op die manier de aarde te vergiftigen. In Healing the Wounds: The Promise of Ecofeminism schrijft Judith Plant dat ‘het verbinden van feminisme met ecologisme velen de ogen heeft geopend voor het feit dat zowel de vrouwen als de aarde door de ‘egoïstische patriarchen’ misbruikt zijn geworden. Charlene Spretnak schrijft in The Politics of Women’s Spirituality dat de problemen waarmee onze planeet vandaag geconfronteerd wordt van ‘Westers-patriarchale’ aard zijn en mede veroorzaakt werden door de judeo-christelijke traditie, die in essentie een vrouwhatende traditie was. ‘Alleen de aanvaarding van een postpatriarchale, holistische houding tegenover het leven op Aarde kan redding brengen’, schrijft Spretnak. Tegenover de patriarchale judeo-christelijke ‘God de Vader’ stellen ecofeministen en andere New Age-ers ‘Moeder Aarde’ (Gaia) alsmede een resem godinnen uit de Antieke en de Indische mythologie, zoals Demeter, Artemis, Kali, enzovoort.

Dat het marxisme en aanverwante socialistische pogingen om de maatschappij op basis van rationalistische of utopische blauwdrukken geheel opnieuw in te richten, naast de atheïstische vorm waarin ze zich tot dusver voordeden, ooit een spiritualistische variant moesten krijgen, lag voor de hand. Het socialisme is immers geen wetenschap, maar een geloof. Van geloof naar religie is een kleine stap.

Friedrich von Hayek voorspelde jaren vóór de ineenstorting van het Sovjet-systeem reeds dat dit systeem spoedig ten onder zou gaan omdat het marxisme naar zijn mening een religie was en er in de geschiedenis geen voorbeelden te vinden zijn van religies die vijandig staan tegenover het gezin en de privé-eigendom en die het langer dan honderd jaar hebben uitgehouden. ‘Ik denk dat we te maken hebben met een experiment’, zo analyseerde hij het communisme in het begin van de jaren tachtig toen er van Gorbatsjov nog geen sprake was, ‘dat reeds in verval is geraakt voor zijn honderd jaar voorbij zijn. Het communisme is één van die religies die anti-eigendom en anti-gezin is, wiens tijd voorbij is en thans in snel verval is. Waar we vandaag getuige van zijn is een proces waarbij de natuurlijke selectie van de religieuze geloven weer één van de vergissingen dumpt en het fundamentele geloof in de eigendom en het gezin herstelt’.

Het neo-liberale criterium om het onderscheid te bepalen tussen een geloof en een wetenschap is afkomstig van Karl Popper. Paradoxaal genoeg moet volgens Popper een theorie om een wetenschap te zijn niet door de feiten verifieerbaar, maar integendeel weerlegbaar kunnen zijn. Het moet mogelijk zijn te kunnen bewijzen dat een theorie vals is opdat er van wetenschap sprake kan zijn. Een theorie die niet falsifieerbaar is, is volgens Popper een geloof.

Popper kwam tot deze opmerkelijke conclusie door de theorieën van Marx, Freud en Einstein met elkaar te vergelijken. De relativiteitstheorie van laatstgenoemde is een wetenschap omdat deze theorie bepaalde zaken uitdrukkelijk verbiedt. Als men ooit ontdekt dat deze zaken in de realiteit toch mogelijk zijn, haalt dit feit de hele relativiteitstheorie onderuit.

Het marxisme en de psychoanalyse van Freud bieden daarentegen een verklaring voor alle feiten. Wanneer men zich eenmaal de theorieën van Marx of Freud heeft eigen gemaakt, aldus Popper (die in zijn jonge jaren korte tijd marxist was), dan vindt men er overal verificaties van. Wanneer iemand een kind in het water duwt, dan kan de psychoanalyse het waarom daarvan verklaren, maar wanneer iemand een kind uit het water redt, dan kan ze dat evenzeer. Daarom is de psychoanalyse volgens Popper geen wetenschap, maar een geloof.

Het feminisme is evenmin door feiten te weerleggen. Wanneer een vrouw zich sexy kleedt, een man verleidt en er gemeenschap mee heeft, dan kan het feminisme hiermee zowel aantonen dat mannen zwakkelingen zijn (omdat ze zich door vrouwen laten verleiden) als dat mannen vrouwen onder de knoet houden (door ze te verplichten zich sexy te kleden). Hoe men de feiten ook uitlegt, het past altijd in het kraam van het feminisme. Maar wanneer zich het tegendeel voordoet en een vrouw zich niet sexy heeft opgedirkt, zij de man niet poogde te verleiden en tóch door hem wordt aangerand, dan past dit al evenzeer in het feministische kraam en kan het hieruit eveneens concluderen dat de man de vrouw onder de knoet wilde houden. En wanneer een vrouw gemeenschap met een man wenst maar de man haar afwijst omdat hij haar niet sexy vindt, zelfs dan verifiëren de feiten nogmaals de feministische theorie. De man wijst de vrouw dan immers af omdat hij een vrouwenhater is.

De New Age-beweging, met in haar zog de feministische en de ecologische beweging, heeft niet alleen de stap gezet van geloof naar religie maar ook naar ‘socialisme’ (in de hayekiaanse betekenis van een blauwdruk om de hele maatschappij herin te richten). New Age is de post-marxistische variant van het socialisme en vormt als dusdanig momenteel de grootste politieke bedreiging voor de traditionele Westerse liberale beschaving. Daarover laat men binnen de beweging trouwens geen twijfel bestaan.

De ecofeministen hebben grote bewondering voor de vrouwen die in de Middeleeuwen als heksen verbrand werden omdat het daarbij, naar hun zeggen, om vrije, onafhankelijke vrouwen ging die zich niet wilden laten binden door de conventies van de patriarchale christelijke maatschappij en die juist dààrom op de brandstapel kwamen. Ze proberen de tradities van de heksen, de ‘wicca’s’, te doen herleven en hanteren de benaming heks als een eretitel die ze zichzelf met trots toemeten. ‘Wij worden heksen genoemd’, schrijft Starhawk, een ‘heks’ die werkzaam is in een ‘collectief’ in San Francisco, in Feminist, Earth-based spirituality and Ecofeminism, ‘want heksen zijn sjamanen – ombuigers en scheppers van de realiteit. Het is de taak van de hedendaagse heksen om de Westerse cultuur te herscheppen’.

John Naisbitt en Patricia Aburdene schatten in hun in 1990 verschenen boek Megatrends 2000; Ten New Directions For The 1990’s het aantal New Age-aanhangers in de VS op 5 à 10 procent van de bevolking. Schreuder en Strijards schrijven in het eveneens uit 1990 daterende Religie in de Nederlandse samenleving dat de New Age-beweging een niet te verwaarlozen omvang heeft gekregen: ‘In het jaar 1989 waren er in Nederland een zeventigtal centra die zeker tot deze stroming gerekend moeten worden. Ze zijn over het hele land verspreid en dus niet alleen maar in grote steden. Hoeveel bezoekers de centra in doorsnee hebben is moeilijk vast te stellen, maar wel weten we dat het er bijvoorbeeld in Eindhoven zo’n 2.000 à 2.500 zijn’. Er bestaat een omvangrijke New Age-literatuur, die men in elke grote boekhandel tegenwoordig terugvindt, en in populaire muziekzaken, zoals de muziek-afdeling van FNAC in Antwerpen bijvoorbeeld, vindt men een hele afdeling met New Age-CD’s.

Niet elke New Age-er beseft waar hij mee bezig is, maar er zijn in de Verenigde Staten, zo beweerde de journaliste Margot Adler in 1987, toch zo’n 100.000 mensen die zich expliciet tot het neo-heidendom bekennen en die uitdrukkelijk ‘pogen om tussen de archaïsche beelden van de natuurkrachten, de wortels terug te vinden, te doen herleven en te herscheppen van de oude polytheïstische natuurreligies’. Volgens Adler verschijnen er in de VS meer dan honderd neo-heidense tijdschriften en bestaan er meer dan 1.000 neo-heidense verenigingen. Ook in Europa bestaat de nieuw-heidense beweging, zowel in een linkse variant, aansluitend bij de groene beweging, als in een rechtse variant, voortbouwend op het gedachtengoed van de Franse filosoof Alain de Benoist, die een terugkeer bepleit naar ‘de wortels van de Europese cultuur’ – waarmee hij de vóór-christelijke Germaanse, Keltische en Grieks-Romeinse cultuur bedoelt.

De rechtse nieuw-heidense variant vindt in het Nederlandse taalgebied een forum in het luxueus uitgegeven kwartaalblad Teksten, kommentaren en studies waarin naast anti-christelijke en anti-liberale verhandelingen, pleidooien ‘voor een (r)echt(s) ecologisme’, ideologische beschouwingen over nationalisme, volksbewustzijn en niet-marxistische socialistische bewegingen (zoals fascisme, nationaal-bolsjevisme en nationaal-socialisme) en uiteenzettingen over polytheïstische spiritualiteit en mystiek opvallen. De linkse variant is duidelijk aanwezig in heel wat brochures en bladen van feministische, ecologistische, pacifistische en/of alternatieve signatuur. Zo schreef Netwerk, het door de Belgische financiële overheidsinstelling ASLK gesponsorde driemaandelijkse ‘informatiemagazine voor de nieuwe sociale bewegingen en hun sympathisanten’ in zijn najaarsnummer van 1991 onder de titel ‘Spiritualiteit en de groene en alternatieve beweging’: ‘Nu in de Sovjet-Unie de standbeelden van Marx en Lenin van hun sokkel worden gehaald, is het goed om eraan te herinneren dat lang niet alle ideeën van deze heren ’achterhaald’ zijn. Onder meer hun ideeën over godsdienst zijn nog steeds interessant’. Religie was volgens Marx en Lenin opium voor het volk en stond ten dienste van de krachten die het in de traditionele maatschappij voor het zeggen hadden. Opdat er dus ‘een nieuwe maatschappij’ tot stand zou kunnen komen, is het volgens Netwerk nodig dat er eerst een nieuwe religie ontstaat ten dienste van ‘het politiek projekt van een eko-pacifistische samenleving, die weer past in het evenwicht van de natuur’.

Het geloof in reïncarnatie, de cyclische terugkeer van alles wat leeft, is een belangrijk kenmerk van de New Age-beweging. Dit geloof, waarbij men aanneemt dat wezens telkens terugkeren onder andere gedaantes tot zij hun aardse lot (hun karma) hebben vervuld, is vandaag ook wijdverspreid geraakt onder christenen. Hoewel het geloof in reïncarnatie traditioneel als fundamenteel anti-christelijk werd beschouwd (het christendom was net als het jodendom tot dusver een ‘lineair’ en geen ‘cyclisch’ geloof), moest kardinaal Danneels in 1990 in zijn kerstbrochure toegeven dat 31 procent van de praktiserende katholieken in België vandaag in reïncarnatie gelooft. Bij niet-praktiserende katholieken ligt het aantal misschien nog hoger.

Al beweren nieuw-heidenen dat ze veel toleranter zijn dan christenen omdat hun geloof, zoals Starhawk schrijft, ‘noch dogma’s, noch geautoriseerde teksten of geloofspunten, noch een autoritatief instituut heeft dat ook maar iets kan autoriseren’, toch is er blijkbaar één zaak die de New Age-adepten op straffe van uitstoting uit de beweging moeten aanvaarden: de onaantastbaarheid van het recht van de vrouw op zwangerschapsafbreking.

Jeannine Parvati Baker, moeder van zes kinderen, ‘wicca’ en ‘priesteres’ van de godinnen Artemis en Demeter in het noorden van California, heeft dat ondervonden. Baker heeft enkele ecofeministische en nieuw-heidense boeken geschreven maar wordt door haar ‘zussen’ niet langer als volwaardig beschouwd sinds ze zich in haar boek Conscious Conception tegen abortus uitsprak. Ze was zelfs zo onvoorzichtig een heel hoofdstuk van het boek aan ‘Pro-Life Feminism’ te wijden, en dat werd haar niet in dank afgenomen. ‘Dat boek werd niet zo goed ontvangen als mijn andere boeken omwille van het hoofdstuk over abortus’, vertelde ze aan journaliste Kay Ebeling.

Het hek was helemaal van de dam toen Baker in het heidense blad Demeter’s Emerald schreef dat zij het een contradictie vond dat er onder natuurvereerders zoveel abortussen voorkwamen. Men kan volgens Baker moeilijk medelijden voor de dieren bepleiten, en daarin zo ver gaan dat men zelfs vegetarisch wordt, wanneer men datzelfde medelijden niet opbrengt voor ongewenste baby’s. Baker kreeg een lawine van woedende protesten over zich heen, ettelijke abonnees zegden hun abonnement op Demeter’s Emerald op, en ‘geïntimideerd zoals men dat alleen kan zijn door de kracht van woedende vrouwen’ (Ebeling) beperkt ze er zich, ‘om de vrede op de heidense bijeenkomsten te bewaren’, sindsdien toe te verklaren dat zij abortus ‘een pijnlijke zaak’ vindt.

Met het reïncarnatiegeloof kan men inzake abortus alle kanten uit. De reïncarnatietheorie spreekt niet van conceptie maar van incarnatie als het beginpunt van het leven. ‘Geen ontstaan dus’, zoals de Nederlandse antroposoof en embryoloog Jaap van der Wal zegt, ‘maar een in verschijning treden’. Antroposofen zijn omwille van hun reïncarnatiegeloof sterk tegen zwangerschapsafbreking gekant. De antroposofen zijn volgelingen van de Zwitserse pedagoog Rudolf Steiner, die rond de eeuwwisseling brak met de theosofische beweging. Ze menen dat het kind zijn ouders kiest en het bijgevolg van ondankbaarheid getuigt jegens dit kind (dat jou tenslotte als ouder gekozen heeft) om het te laten verwijderen. Dat is net zo onbeschoft als een gast buitengooien die zich speciaal om jou te ontmoeten de moeite van een verre verplaatsing heeft getroost.

De ‘zussen’ van Parvati Baker in de New Age-beweging (de term New Age of ‘Nieuw Tijdperk’ is afkomstig van de theosofe Alice Bailey) zijn echter een andere mening toegedaan. ‘Mijn zussen’, zegt Baker, ‘beweren dat de ziel die incarnatie kiest in een vrouw die nog geen moeder wenst te worden, zich daarvan bewust is. Sommige van mijn zussen zijn er daarom zelfs trots op dat de ongewenste foetus die ze hebben laten verwijderen een ’zeer ver gevorderde ziel’ was die nog slechts een zeer korte tijd nodig had om zijn karma op het menselijk niveau van bestaan te voltooien’.

De ‘heksen’ menen dat wanneer men aanvaardt dat een embryo vooraf zijn ouders kiest omdat het deze beide mensen reeds kent en weet dat dit goede ouders voor hem zullen zijn, men vanuit diezelfde logica eveneens moet aanvaarden dat een embryo dat een vrouw kiest die geen zwangerschap wenst, dit ook vooraf heeft geweten. Het wordt in dat geval een bijna morele plicht de ongewenste gast buiten te gooien omdat die gast speciaal naar jou toe is gekomen met de bedoeling buitengegooid te worden want hij had de ervaring van dit buitengooien blijkbaar nodig om zijn heil, zijn karma, te bereiken.

Niet voor niets is het feminisme een geloof in popperiaanse betekenis. Het heeft onmiddellijk de verklaring klaar voor het feit waarom de antroposofische volgelingen van Rudolf Steiner de reïncarnatietheorie interpreteren als een argument tegen abortus: Steiner was immers een man, en de antroposofische thesis maakt bijgevolg deel uit van het wereldwijde complot van de vrouwenhaters tegen de vrouw.

Hoever dat complot volgens sommigen wel gaat blijkt uit een banale gebeurtenis in het Californische plaatsje Emeryville in mei 1991 waar een New Age-beeldhouwster langs de autoweg een afschuwelijk en meer dan levensgroot beeld van haar godin, de ‘Grote Serpent Moeder’, had opgericht. Het beeld van de vervaarlijk kijkende gekroonde vrouw met naakte borsten en twee slangen op haar hoofd werd op een nacht door onbekenden aan stukken geslagen. Volgens de beeldhouwster ongetwijfeld ‘het werk van een vrouwenhater of iemand die iets tegen godinnenverering heeft’.

In werkelijkheid is de hele feministische theorie onzin. De oorlog tussen de seksen heeft nooit bestaan. In geen enkele duurzame beschaving van verleden of heden zijn mannen en vrouwen elkaars concurrenten geweest. Om de doodeenvoudige reden dat een samenleving waarin mannen en vrouwen niet samenwerken maar elkaar bestrijden, niet kan overleven. Als er zich een oorlog tussen de seksen voordoet, dan kan die hooguit één generatie aanslepen, maar ze kan zeker niet het fundament zijn van een beschaving die, hoe verwerpelijk men haar ook moge vinden, al 2.000 jaar duurt.

En zelfs als de oorlog tussen de seksen in de traditionele samenleving bestaat, ligt het eerder voor de hand, zo leert ons de sociobiologische wetenschap, dat abortus daarbij een wapen is dat meer in het voordeel speelt van het mannelijke kamp dan van het vrouwelijke. De legalisatie van zwangerschapsafbreking is geen overwinning van de vrouwen op de ‘patriarchen’, zoals de feministen expliciet beweren, maar veeleer een overwinning van de ‘vrouwenhaters’ op de vrouwen, zoals impliciet zelfs uit hun eigen feministische geschriften kan worden afgeleid.

Jeanine Parvati Baker heeft gelijk dat ze zich als feministe tegen abortus verzet. Maar in plaats van haar ‘zussen’ trachten te overtuigen met argumenten ontleend aan hun geloof in vegetarisme of reïncarnatie, doet ook zij er goed aan haar collega’s ‘heksen’ even met Playboy te confronteren.

Feministen staan bijzonder ambivalent tegenover The Playboy Foundation. Enerzijds moeten ze Playboy beschouwen als hun allergrootste bondgenoot, anderzijds als hun grootste vijand. Naomi Wolf wijst er in The beauty myth op dat Playboy een van de belangrijkste propagandisten is geweest van het door haar aangeklaagde schoonheidsideaal dat aan de vrouwen werd opgedrongen ‘om de oorlog tussen de seksen gaande te houden nu religie, wetgeving en economie te zeer zijn verzwakt om dat te doen’.

Wolf beschrijft verontwaardigd hoe de vrouwen die als serveerster (bunny, ‘konijntje’) in de clubs van Playboy-baas Hugh Hefner werken, door hem worden ingedeeld op basis van vier schoonheidscategories, namelijk 1) ‘volmaakte schoonheid’, 2) ‘buitengewoon aantrekkelijk meisje’, 3) ‘grensgeval (wordt ouder of heeft een nog te corrigeren probleem met uiterlijk)’ en, tenslotte, 4) ‘bunny-imago kwijt (door ouder worden of een niet te corrigeren probleem met uiterlijk)’.

Als Hefners werkneemsters in de vierde categorie terecht komen – en vroeg of laat overkomt hen dat allemaal – verliezen ze meteen ook hun baan. Het was The Playboy Foundation die het in 1971 en 1972, naar aanleiding van de zaken Weber versus Playboy Clubs International Inc. en Margarita St. Cros versus Playboy Club of New York gedaan kreeg dat de Amerikaanse rechtbanken aanvaardden dat de schoonheid van de werkneemster (zoals arbitrair door de werkgever bepaald) een geoorloofd criterium is om haar al dan niet te ontslaan, hoewel mannelijke collega’s die op dezelfde plek hetzelfde werk doen ‘aan geen enkele beoordeling onderworpen’ worden. Terecht ergerden Gloria Steinem (‘Wij zijn allemaal bunnies’) en andere feministen zich aan deze discriminatie.

Maar, als deze discriminatie en het aan de vrouw opleggen van het door Wolf aangeklaagde schoonheidsideaal het gevolg is van een mannelijk complot en een bewijs van de oorlog tussen de seksen, hoe verklaren de feministen dan dat The Playboy Foundation, die tot het ‘vrouwvijandige’ kamp behoort omdat zij het ‘vrouwvijandige’ schoonheidsideaal en ‘beelden die vrouwen veranderen in objecten of de vernedering van vrouwen erotiseren’ propageert, in de strijd voor vrije abortus tot het feministische kamp behoort? Was het niet diezelfde Playboy Foundation die in 1982 Carole Dornblaser’s en Uta Landy’s The Abortion Guide: A Handbook for Women and Men als Playboy Paperback met duizenden tegelijk op de markt bracht?

Moet men niet tot de conclusie komen dat Playboy ook inzake abortus tot het vrouwvijandige kamp behoort, dat Playboy abortus propageert omdat abortus vooral de belangen van de man, de belangen van de ‘vrouwenhaters’, dient? De vrouwenhaters in onze maatschappij zouden wel eens dezelfde kunnen zijn als de kinderhaters. Hun haat tegenover de vrouw zou wel eens ingegeven kunnen zijn door hun haat tegen het kind, omdat het kind het wezen is dat mannen met een verantwoordelijkheid confronteert waarmee zij, in tegenstelling tot de vrouw, door de natuur en hun fysiologie niet geconfronteerd worden. Deze verantwoordelijkheid jegens het kind sluit tevens een verantwoordelijkheid in jegens de vrouw, jegens de toekomst en jegens de schepping waarin de mens participeert. Abortus ontslaat de man van deze verantwoordelijkheid. Wat kan een man zich beter wensen?

Impliciet legt ook Naomi Wolf in The Beauty Myth de link met de kinderhaat. Ze stelt immers dat ‘de schoonheidsporno’, die ‘vrouwen agressief maakt tegenover zichzelf’ en hen zelfs zover drijft dat ze zich vrijwillig verhongeren of zich onder het mes van de plastische chirurg werpen, tot gevolg heeft dat vele vrouwen in fundamentele onvrede leven met hun eigen lichaam wanneer dit niet (langer) lijkt op het ideaal van de ‘Ijzeren Maagd’: de jeugdige slanke vrouw wier buik en borsten er niet de tekenen van dragen dat ze ooit een kind hebben omsloten of gezoogd.

‘Borsten, dijen, billen en buiken’, schrijft Wolf, ‘zijn de belangrijkste seksuele lichaamsdelen van een vrouw en de ’lelijkheid’ ervan kan derhalve een obsessie worden. Het zijn de lichaamsdelen die mannen het vaakst mishandelen. De lichaamsdelen die seksmoordenaars het vaakst verminken. De lichaamsdelen die het meest geschonden worden in de gewelddadige porno. De lichaamsdelen die kinderen baren en voeden en erogeen zijn. Een vrouwenhatende cultuur is erin geslaagd vrouwen een afkeer bij te brengen voor hetgeen vrouwenhaters in vrouwen haten’.

Wat is het dan wel dat vrouwenhaters in vrouwen haten? Men kan uit Wolfs betoog niet anders dan concluderen dat dit het feit is dat vrouwen erogeen zijn omdat ze kinderen baren en voeden, omdat hun lichaam van nature biologisch volledig is afgestemd op het verschaffen van gemak, voeding en warmte aan het kind. Terwijl de egoïstische man van de vrouw verlangt dat haar lichaam van nature erogeen zou zijn omdat het volledig afgestemd is op het verschaffen van genot, oppepping en warmte aan de man.

Het feminisme wil de bestaande maatschappelijke orde niet aanpassen maar fundamenteel veranderen. Het is daarom anti-liberaal. Ordo-liberalen zoals Hayek hechten belang aan de maatschappelijke orde omdat zij het enige kader is waarbinnen de vrijheid kan bestaan. Hayeks extended order vertoont echter twee kenmerken. Ze is niet alleen een orde, ze is ook uitgebreid: er bestaat een wisselwerking en een vermogen tot interageren tussen verscheidene partners en op vele niveaus.

Dit tweede kenmerk (het vermogen tot interactie op uitgebreide schaal) impliceert evenwel dat als er wijzigingen aan het fundamentele kader worden aangebracht dit verregaande consequenties kan en moet hebben. Aan het kader hangt immers alles vast.

De teloorgang van de oude absolute norm van de heiligheid van het leven heeft niet alleen geleid tot een uitholling van de geneeskunde, van het recht, van het huwelijk en van de band tussen ouders en kinderen. Maar ook de maatschappelijke relatie tussen de seksen is grondig aangetast. De oorlog tussen de seksen, waar de feministen zo door gefascineerd zijn en die in het verleden nooit bestaan heeft, bestaat vandaag in de post-traditionele maatschappij helaas wel. Deze maatschappij heeft deze oorlog over zichzelf afgeroepen door abortus te legaliseren. Zoals elke oorlog zijn de gevolgen verschrikkelijk en is de maatschappelijke ontreddering groot.

Sociobiologen onderscheiden bij diersoorten twee voortplantingsstrategieën, die bekend staan als ‘strategie r’ en ‘strategie K’. Soorten die zich voortplanten volgens strategie r produceren een fenomenaal aantal, soms miljoenen, nakomelingen waaraan de ouders weinig of helemaal geen aandacht besteden. De meesten sterven dan ook, maar de soort overleeft omdat er toch altijd minstens twee nakomelingen in leven blijven. De zalm bijvoorbeeld legt een enorm aantal eitjes, waarvan er vele tot voedsel van andere vissoorten dienen maar enkele het toch tot volwassen zalmen brengen.

Soorten die zich voortplanten volgens strategie K brengen daarentegen een beperkt aantal nakomelingen voort maar de ouders investeren heel wat individuele energie in hun nakomelingschap. Strategie K wordt reeds duidelijk bij vogelsoorten waarvan de jongen enkele weken in en rond het nest blijven hangen. Het is zeer duidelijk bij diersoorten als leeuwen en beren waar de jongen enkele jaren bij de moeder blijven.

 

In de sociobiologie spreekt men van ‘parental investment’ (‘ouderlijke investering’) om de tijd en de energie aan te duiden die diersoorten individueel aan hun kroost besteden. Hoe meer parental investment een soort opbrengt, hoe doorslaggevender het element K in de reproductiestrategie is. Nicholas Davidson, auteur van The Failure of Feminism, wijst er op dat de vrouw bij de mens van nature op strategie K is gericht, terwijl de man naar strategie r neigt. Dat blijkt reeds uit de reproductieve fysiologie van de menselijke seksen. Het sperma dat mannen produceren bevat bij elke ejaculatie meer dan honderd miljoen zaadcellen terwijl vrouwen om de maand slechts één enkele eicel produceren. Bovendien vergt het krijgen van een kind van een man lichamelijk helemaal niets (behalve de aangename taak van het voltrekken van de geslachtsdaad), terwijl de vrouw niet alleen een negen maanden durende zwangerschap moet verwerken, maar het kind na de geboorte nog een tijd voor zijn voeding afhankelijk is van de melk die haar lichaam produceert en het vervolgens nog een jarenlange koestering en verzorging vereist alvorens de nakomeling zelfstandig de wereld in kan. Het maximale aantal nakomelingen (minder dan dertig) dat een menselijk vrouwtjesdier onder optimale omstandigheden in haar hele leven kan voortbrengen is klein in vergelijking met vele andere diersoorten omdat de ‘investering’ die per kind van de mensenvrouw verwacht wordt zo groot is.

In tegenstelling tot een vrouw is een man fysiologisch zelfs tot op hoogbejaarde leeftijd in staat letterlijk duizenden nakomelingen te verwekken. Als hij wil kan hij het seksuele leven van een zalm leiden: zijn sperma deponeren bij elke vrouw die hij te pakken krijgt, zich verder om niets of niemand bekommeren en al zijn geld, tijd en energie enkel in zijn eigen egoïstische persoonlijkheid investeren. Parental investment wordt er door de natuur van hem niet geëist.

‘Het is meermaals bewezen dat, wanneer ze de kans daartoe krijgen, mannen een veel promiscuër gedrag vertonen dan vrouwen’, schrijft Nicholas Davidson. Promiscuïteit is een kenmerk van strategie r. ‘De fysiologische verschillen tussen mannen en vrouwen beïnvloeden op fundamentele wijze hun gedrag’, aldus Davidson. ‘Een onderzoek onder homoseksuelen in San Francisco toonde aan dat 75 procent van de mannen meer dan 100 partners had gehad, en 25 procent meer dan 1.000. Bij de vrouwen had slechts 2 procent 100 partners gehad en geen enkele vrouw had er 1.000 gehad. De neiging van jonge mannen om seksuele avontuurtjes te zoeken en hun onbereidwilligheid om de consequenties daarvan te aanvaarden zijn duidelijke tekenen van een strategie r benadering. De neiging van vrouwen om te fantaseren over huwelijk en baby’s en het feit dat zij zich op seksueel gebied emotioneel kwetsbaarder voelen zijn duidelijke tekenen van een strategie K benadering’.

Gelukkig voor de vrouw volgen de meeste mannen niet uitsluitend hun natuur. Er heeft zich in de geschiedenis een proces voorgedaan waarbij de man ten aanzien van zijn nakomelingschap toch strategie K is gaan volgen. De man is op die manier een deel van de last die de natuur op de vrouwen legt op eigen schouders gaan nemen. Hij is aan parental investment gaan doen. Hij is mee de zorg voor de (op)voeding van het kind op zich gaan nemen en heeft het de vrouw iets gemakkelijker gemaakt door ook de zorg voor haar voeding geheel of gedeeltelijk op zich te nemen.

Het is belangrijk te onderlijnen dat deze evolutie biologisch niet vereist was geweest voor de instandhouding van de menselijke diersoort. Het is waar dat bij sommige vogelsoorten het mannetje het vrouwtje eveneens behulpzaam is bij het opvoeden van de jongen, maar zonder deze hulp zou het vogelwijfje daartoe fysiologisch niet op haar eentje in staat zijn en zou de soort uitsterven. Het menselijke vrouwtjesdier daarentegen is biologisch net zoals de leeuwin ongetwijfeld wel in staat om de last van haar kroost alleen te dragen.

Het ogenblik waarop de mannetjesmens, in tegenstelling tot de mannetjesleeuw die zich om zijn wijfje en haar jongen volstrekt niet bekommert, dit wel ging doen, markeert de breuklijn waar de menselijke soort haar natuurlijke, dierlijke stadium overstijgt en waar de beschaving begint. Dat is het ogenblik van het ontstaan van het gezin, het instituut dat de solidariteit bezegelt van het mannetje met het vrouwtje bij de opvoeding van haar kroost.

Maar het gezin is meer. Het is ook belangrijk te onderlijnen dat het altijd gaat om haar kroost. Zelfs diersoorten die strategie K volgen zijn in de regel slechts bereid tot parental investment indien het om hun eigen kroost gaat. Een vrouwtjesgeit zal het jong van een andere vrouwtjesgeit verstoten (tenzij in heel uitzonderlijke gevallen waarin ze net haar eigen jong heeft verloren). Dit is volgens sociobiologen een bijkomende reden waarom mannetjes eerder naar strategie r neigen dan naar strategie K. Het vrouwtje weet immers altijd dat zij de moeder is van haar eigen jong, maar het mannetje heeft deze zekerheid niet. Het gezin heeft daarom een dubbele functie. Het gezin is niet alleen het instituut dat de vrouw verzekert van de solidariteit van de man bij de opvoeding van haar kroost, maar tevens het instituut dat de man verzekert van de trouw van de vrouw, waardoor hij de garantie krijgt dat haar kroost ook zijn kroost is en dat hij zijn parental investment niet ‘verspilt’ aan de kroost van een rivaal. Dit is volgens Davidson ook een reden waarom antieke beschavingen eerder naar een patriarchale ordening neigden. Door de patriarch het recht te verlenen te kunnen beschikken over leven en dood van haar kind, verleende de vrouw hem een bijkomende garantie voor datgene waarvan ze hem biologisch nooit honderd procent zekerheid kon geven: dat haar kind ook zijn kind is.

De sociologe Margaret Mead die jarenlang de seksuele gedragingen van verscheidene volkeren bestudeerde, kwam tot de conclusie dat ‘het menselijke vaderschap een sociale uitvinding’ is. De bereidheid van de man om samen met zijn partner de kinderen te onderhouden is het resultaat van een sociaal proces. ‘Elke menselijke samenleving die wij kennen’, schreef Mead in 1949 in haar standaardwerk Male and Female; A Study of the Sexes in a Changing World, ‘berust op het aangeleerde verzorgende gedrag van mannen. Dit verzorgend gedrag, dit voorzien in de noden van vrouwen en kinderen in plaats van hen in de steek te laten en in hun eigen noden laten voorzien, zoals de primaten doen, kan verscheidene vormen aannemen. Maar het wezenlijke blijft overeind: de man draagt als erfgenaam van de traditie zorg voor vrouwen en kinderen. We hebben er geen aanwijzingen voor om te veronderstellen dat de man als dier, zonder dit sociaal te hebben aangeleerd, iets gelijkaardigs zou doen. Mannen moeten leren om zorg te willen dragen voor anderen, en dit gedrag, omdat het aangeleerd is, is fragiel en zal onder sociale omstandigheden waarin het niet langer op een effectieve wijze aangeleerd wordt, snel verdwijnen’.

Dit laatste is vandaag aan het gebeuren, en abortus speelt daarbij een grote rol. De maatschappelijke cohesie is afhankelijk van het feit dat mannen tegen hun natuur ingaan en dat vrouwen aan hun natuur vasthouden. Abortus echter ‘bevrijdt’ vrouwen van hun natuur en geeft mannen integendeel een alibi om aan hun natuur vast te houden. Abortus is daarom volgens Davidson een ergere maatschappelijke kwaal dan de infanticide in een patriarchale maatschappij. Voor de maatschappij is abortus nefaster dan infanticide. Infanticide is een aberratie van het vaderlijk gezag, terwijl abortus het vaderlijk gezag annihileert. Wanneer een vrouw tot abortus besluit, mag de man zich daar wettelijk gezien niet eens tegen verzetten. Dat een beschaving de praktijk van de infanticide kan overleven betekent nog niet dat zij de praktijk van de abortus kan overleven, aldus Davidson.

Mannen worden pas vaders wanneer hen dat aangeleerd is, maar ‘van vrouwen kan men zeggen’, schrijft Mead, ‘dat zij moeders zijn tot dit hen afgeleerd wordt. De maatschappij moet hun aanvoelen van zichzelf vertekenen, hun inherente groeipatroon perverteren’ alvorens vrouwen bereid zijn hun verzorgend gedrag te staken en afstand te doen van hun zorgzame vrouwelijke natuur. Eens dat de vrouw bereid is zich te laten ‘bevrijden’ van haar eigen vrouwelijke natuur en van haar fysiologie die afgestemd is op strategie K, stelt abortus haar in staat de parental investment in de vrucht van haar schoot eveneens tot nul te herleiden en het ‘natuurlijke’ mannelijke promiscuë seksuele gedragspatroon te volgen. Maar het vraagt dus wel een offer van de vrouw: namelijk ingaan tegen haar eigen ‘natuurlijke’ aard.

Van de man vraagt abortus echter geen offer. Het biedt hem integendeel de kans zijn ‘natuurlijke’ seksuele gedragspatroon – strategie r – te blijven volgen. Hij kan zich bevrijden van strategie K – het teken van zijn verbond met de vrouw – en van de noodzaak om zich als man door dit verbond te laten beschaven tot een vader. Hij kan voor de rest van zijn dagen een playboy (‘een spelend jochie’) blijven.

Het is dan ook geen toeval dat onze maatschappij in snel tempo een vaderloze maatschappij aan het worden is. De abortus-mentaliteit werkt dit in belangrijke mate in de hand en is er op zijn beurt weer een gevolg en een symptoom van dat de ineenstorting van het gezin en het vaderschap verder versterkt. Wat minstens even erg is als het feit dat abortus menselijk leven doodt, is het feit dat er een hele lawine van sociale problemen uit voort vloeit.

‘De gevolgen van de voortdurende aftakeling van het vaderschap zijn niet slechts symbolisch’, schrijft Davidson. ‘Er is een fundamenteel verschil tussen de sociale problemen in het verleden en die van vandaag. De sociale problemen van het verleden waren grotendeels het gevolg van slechte economische toestanden en primitieve geneeskunde. Feodale restricties op de handel in graan veroorzaakten periodieke hongersnoden in West-Europa tot 1740. Door primitieve hygiënische omstandigheden lag de kindersterfte tot in de 19de eeuw op 50 procent. De sociale problemen van vandaag daarentegen – misdaad, drugs en de teloorgang van het onderwijsniveau – zijn gevolgen van het verval van het gezin’.

Het aantal alleenstaande moeders neemt enorme proporties aan. Hoewel het aantal kinderen daalt en het aantal abortussen stijgt, nam in de Verenigde Staten tussen 1960 en 1988 het aantal kinderen afkomstig uit gezinnen waar alleen de moeder nog bij de kinderen is toe van 11,3 tot 24,5 procent. Bij blanke kinderen bedroegen de cijfers respectievelijk 8,7 en 18,2 procent, bij zwarte liefst 27,7 en 58,4 procent. Dit betekent dat bijna zes op tien van alle zwarte Amerikaanse kinderen opgroeien zonder vader.

Op het eerste zicht zou men kunnen stellen dat abortus hiervoor een remedie biedt. Als alleenstaande zwangere vrouwen zich laten aborteren zal het aantal vaderloze kinderen immers afnemen. Toch klopt dit niet. Meer dan 80 procent van de 1,6 miljoen abortussen die elk jaar in de VS plaatsvinden, wordt uitgevoerd op alleenstaande vrouwen. Maar het aantal kinderen in vaderloze gezinnen blijft groeien omdat steeds meer mannen hun vrouwen in de steek laten. De maatschappij zit immers gevangen in de vicieuze cirkel waarbij abortus vrouwen wel de vrijheid verleent hun verantwoordelijkheid jegens hun kroost te verzaken, maar aangezien abortus deze vrijheid ook aan mannen verleent, en aangezien mannen, omdat dit in hun natuurlijke aard ligt, veel sneller aan die verantwoordelijkheid zullen verzaken dan de vrouwen die tegen hun aard moeten ingaan, zal de vrouw haar achterstand nooit kunnen inhalen. De slachtoffers van abortus zijn dus niet alleen de kinderen, maar ook de vrouwen die net als de kinderen door de mannen op grote schaal in de steek gelaten worden.

Misschien was dit wel de bedoeling. Abortus ontheft de vrouw van haar verplichting tot trouw aan de man en de man van zijn verplichting tot solidariteit met de vrouw. Zo wordt de band tussen beiden, die het gezin was, vernietigd. Twee partners, twee verbondenen voeren geen oorlog met elkaar. Ze kunnen elkaar pas de kop beginnen inslaan als aan hun verbond een eind is gekomen. Nu het gezin dood is, kan de oorlog tussen de seksen beginnen.

Voorstanders van abortus beweren vaak dat legalisatie van abortus een sociale noodzaak is. Zij wijzen daarbij op het feit dat vooral arme vrouwen hun toevlucht nemen tot abortus. Dit is juist, maar het is slechts de halve waarheid. Het zijn vooral arme alleenstaande vrouwen die hun toevlucht nemen tot abortus. Het feit dat de vrouwen arm zijn, is – omdat hun armoede juist veroorzaakt wordt doordat hun mannen hen met de kinderen in de steek hebben gelaten – minder relevant dan het feit dat ze alleenstaand zijn. Gezinnen met alleenstaande moeders behoren in de VS tot de armste bevolkingsgroepen van het land. ‘Meer dan een derde van alle vaders die niet meer in het gezin verblijven verzaken de plicht om hun kinderen te onderhouden en velen betalen slechts een fractie van wat zij moeten betalen’, stelde de National Commission on Children in een officieel rapport. ‘Slechts één alleenstaande ouder op vier ontvangt het volledige bedrag aan onderhoudsgeld dat door de rechtbank aan de andere ouder is opgelegd. Het probleem is niet dat de meeste vaders niet kunnen betalen, maar dat ze geen verantwoordelijkheid meer voelen jegens hun kinderen’.

Volgens hetzelfde rapport zijn kinderen sinds 1974 de armste bevolkingsgroep in het land en zijn de Amerikaanse kinderen in ‘1990 veel slechter af dan in 1970’. Ook vele vrouwen zijn slechter af. Uit diverse onderzoeken blijkt dat de levensstandaard van mannen na een echtscheiding gevoelig verbetert, terwijl die van vrouwen substantieel daalt.

De maatschappelijke gevolgen gaan echter nog verder. Men stelt vast dat hand in hand met de vaderloosheid de misdaad toeneemt. Het aantal alleenstaande ouders in een buurt is bepalend voor het percentage gewelddadige criminaliteit en inbraken in die buurt. Dat blijkt uit een studie verschenen in de Journal of Research in Crime and Delinquency in februari 1988. ‘Niet alle arme buurten hebben een hoog misdaadpercentage’, schrijven de auteurs Smith en Jarjoura, maar ‘buurten met hogere percentages alleenstaande ouders hebben hogere percentages gewelddadige misdaad’. Indien men rekening houdt met het percentage alleenstaande ouders in een buurt, ‘wordt het verband tussen misdaad en armoede minimaal en zelfs licht negatief’. Armoede veroorzaakt met andere woorden geen misdaad, maar vaderloosheid doet dat wel. Het zou dan ook veel beter zijn voor de misdaadbestrijding, concludeert Davidson, dat we alle energie die we thans in misdaadbestrijding steken door meer politie op straat te brengen, strengere wetten te stemmen en meer gevangenissen te bouwen, zouden besteden aan het bij elkaar houden van ouders, met andere woorden: aan het bevorderen van strategie K gedrag bij de man.

Abortus leidt er echter niet alleen toe dat mannen in strategie r blijven steken maar ook dat vrouwen van strategie K naar strategie r gedrag overstappen. En ook dit heeft sociale gevolgen. Het toegenomen promiscuë gedrag van jonge vrouwen heeft tot een toename van geslachtsziekten bij deze vrouwen geleid en, omdat deze ziekten bij vrouwen vaak steriliteit veroorzaken, tot een toegenomen onvruchtbaarheid. De steriliteit bij Amerikaanse vrouwen tussen 20 en 24 jaar is toegenomen van 3,6 procent in 1965 tot 10,6 procent in 1982. Volgens een studie van het Amerikaans Congres wordt deze toename wellicht verklaard door de toename van gonorroe. Het aantal gonorroe-lijders verdrievoudigde bij dezelfde groep meisjes in ongeveer dezelfde periode (1960-1977). Davidson schrijft dan ook dat de feministische revolutie op twee manieren verantwoordelijk is geweest voor de enorme toename van de vrouwelijke steriliteit. Ten eerste omwille van het drama van de verdrievoudigde onvruchtbaar-heid bij jonge meisjes die het ‘mannelijke’ promiscuë gedrag hebben overgenomen. Ten tweede omdat meer en meer vrouwen het ogenblik waarop zij een kind ‘nemen’ uitstellen tot latere leeftijd, wanneer de vruchtbaarheid is afgenomen.

George Gilder is niet alleen auteur van neo-liberale boeken zoals Wealth and Poverty en The Spirit of Enterprise, maar houdt zich als apologeet van het kapitalisme ook bezig met de verdediging van de traditionele morele orde. Het is, zegt hij, één en dezelfde strijd.

In een van de hoofdstukken van zijn in 1986 verschenen boek Sexual Suicide (‘Seksuele zelfmoord’) vertelt hij het verhaal van Susan, een jonge ambitieuze vrouw van bijna dertig, die een kaderfunctie heeft bij een groot uitgeversbedrijf in New York. Susan heeft een relatie achter de rug met Arnold, een jonge man van haar leeftijd die ervan droomt carrière te maken als journalist en hoopt een boek uit te geven bij de uitgeverij waar Susan werkt. Arnold probeert Susan er nog steeds van te overtuigen met hem te trouwen, maar Susan wijst dit af. Ze heeft tegenwoordig een verhouding met de 47-jarige Simon, haar baas, de rijke en succesvolle directeur van het uitgeversbedrijf, die destijds zijn carrière ook begonnen is als journalist. Simon is al twintig jaar gehuwd met Jane, maar hij staat op het punt van Jane te scheiden om met Susan te kunnen trouwen.

Dit is een verschrikkelijk drama, zegt Gilder, dat zich vandaag meer en meer voordoet; het drama van de oneerlijke seksuele concurrentie.

In zekere zin, stelt Gilder, kan men zeggen dat Jane met Simon is gehuwd toen Simon twintig jaar geleden nog stond waar Arnold vandaag staat, en heeft Susan Arnold laten vallen om een relatie aan te gaan met de man die vandaag reeds bereikt heeft wat zij hoopt dat Arnold binnen twintig jaar zal bereiken: geld, macht, aanzien en mannelijke maturiteit. Bijgevolg, benadrukt Gilder, hoeft het niemand te verwonderen dat Susan bij haar keuze tussen beide mannen kiest voor Simon: ‘Waarom zou zij met Arnold trouwen wanneer Arnold wil bereiken wat Simon heeft bereikt, terwijl zij Simon zelf kan hebben?’

Bovendien begint Arnold, nu Susan een vergelijking kan maken met Simon, haar meer en meer te irriteren. ‘Hij weet nog niet wat hij wil, heeft nog niets bereikt, en zoekt steeds maar naar erkenning: literaire erkenning, financiële erkenning, en, bij haar, erkenning op amoureus en seksueel vlak. Hij lijkt wel alsof hij een voortdurende bevestiging van zijn mannelijkheid nodig heeft, zegt Susan. Zelfs seks lijkt hem eerder een test dan een expressie van zijn viriliteit. Voelt hij dan niet aan dat zij zijn mannelijkheid nodig heeft om zichzelf seksueel volledig te kunnen ontplooien? Simon daarentegen is reeds een man. Hij kent vrouwen, hij is zelfverzekerd, een vader, een echtgenoot, en hij weet Susans diepste vrouwelijke gevoelens op te wekken’. Kortom, in vergelijking met Simon, maakt de arme, jonge en onervaren Arnold geen kans.

Het verhaal van Susan, Arnold, Simon en Jane is typisch voor onze maatschappij vandaag. Het is zelfs het normale seksuele gedragspatroon geworden. De seksuele revolutie heeft twee slachtoffers gemaakt: Arnold en Jane. De winnaars zijn Susan en Simon, en eigenlijk alleen maar Simon, want binnen vijftien jaar komt misschien de dag dat de zestigjarige Simon een ander meisje van ongeveer dertig jaar gaat zoeken en dat hij Susan op 45-jarige leeftijd zal achterlaten. Met het voortschrijden van de jaren wordt Susan een Jane, maar Simon blijft Simon.

‘Mannen zijn gedurende miljoenen jaren van menselijke evolutie erotisch steeds aangetrokken geweest door vrouwen van vruchtbare leeftijd’, schrijft Gilder. ‘Zelfs wanneer het huwelijk niet langer gesloten wordt om kinderen te krijgen, toch blijven mannen zich aangetrokken voelen tot vrouwen wier lichaam nog steeds kinderen kan dragen’. De seksuele aandacht van mannen van alle leeftijden gaat dus vooral naar de relatief kleine groep van ongehuwde vrouwen tussen twintig en veertig jaar. ‘In een maatschappij waarin monogamie de regel is en waar succesvolle oudere mannen niet de kans krijgen hun vrouwen te verlaten en opnieuw te huwen, zijn jonge vrouwen wel verplicht de ‘barbaren’ te beschaven en hen zover te krijgen dat zij het onderhoud van vrouwen en kinderen binnen het huwelijk op zich gaan nemen. De vrouwen zijn verplicht hun gok te wagen op de Arnolds van deze wereld. Door hen te kiezen en te beminnen en hun kinderen te dragen, vergroten zij de kansen dat de zwoegende jonge mannen uiteindelijk zo succesvol zullen worden als Simon’.

Het gemak waarmee mannen vandaag uit huwelijken kunnen stappen, heeft de hele maatschappelijke orde aan het wankelen gebracht. Het is in normale omstandigheden, benadrukt Gilder, reeds zo dat er in de leeftijdsgroep tussen 20 en 40 jaar in de VS anderhalf miljoen méér alleenstaande mannen zijn dan alleenstaande vrouwen, en dat het voor een man dus veel moeilijker is om een vrouw te vinden dan omgekeerd. Maar daarenboven hebben zich nu nog eens 3 miljoen gescheiden mannen tussen 40 en 55 jaar op dezelfde groep vrouwen gestort. De statistieken wijzen immers uit dat in tegenstelling tot de vrouwen de meerderheid van de gescheiden mannen hertrouwt. Maar ze kiezen daarbij geen vrouwen van hun eigen leeftijd maar vrouwen tussen 20 en 35 jaar. Daar zit de kern van het probleem. Jane heeft geen kans, Arnold verliest meestal, Susan denkt misschien dat zij ‘vrij’ is omdat ze kan kiezen tussen Simon en Arnold – en de feministen gaan er prat op dat zij deze ‘bevrijding’ hebben verwezenlijkt – maar binnen twintig jaar staat Susan in de schoenen van Jane. Alleen Simon wint altijd.

Het Nederlandse weekblad HP/De Tijd wees er op 15 februari 1991 op dat er in Nederland een acuut tekort aan vrouwen dreigt. ‘Het modale eerste huwelijk in Nederland wordt gesloten tussen een man uit de leeftijdsgroep 25-29 en een vrouw uit de leeftijdsgroep 20-24; het gemiddelde leeftijdsverschil is 2,7 jaar. Bij het tweede huwelijk van de man is het leeftijdsverschil echter 8,7 jaar, met andere woorden: gescheiden dertigers zoeken hun echtgenote in dezelfde leeftijdsgroep als mannen die voor het eerst trouwen’. Dit is een des te groter probleem omdat ook het aantal vrouwen van 20 tot 24 jaar is afgenomen aangezien na 1970 het aantal geboorten in Nederland sterk is gedaald. ‘Demograaf Pieter Hooimeijer heeft berekend dat het tekort aan vrouwen van 20 tot 24 jaar fors zal oplopen: twaalf procent in 1995, negentien procent in 2000’. Dit betekent dat één op vijf jonge mannen niet in staat zal zijn nog een vrouw te vinden in zijn eigen leeftijdsgroep.

De jonge mannen die geen jonge vrouwen kunnen vinden, zullen óf ongehuwd moeten blijven óf een vrouw moeten zoeken van 20 jaar ouder die door haar man in de steek is gelaten. Het aantal oudere in de steek gelaten vrouwen is in de VS tussen 1970 en 1990 meer dan verdrievoudigd. Meisjes hebben er geen probleem mee een man te trouwen die hun vader had kunnen zijn, maar de meeste jonge mannen blijven liever alleen dan dat zij een bruid zoeken die hun moeder had kunnen zijn. In de leeftijdsgroep tussen 35 en 65 zijn er in de VS dan ook 2 miljoen alleenstaande vrouwen méér dan alleenstaande mannen’.

Onze maatschappij, zegt Gilder, is niet langer een overwegend monogame maatschappij waarin partners (mannen zowel als vrouwen) gedurende hun hele leven slechts één enkele partner hebben. Het is een polygame maatschappij geworden, maar dan wel eentje van een bijzondere soort: een polygyne, waarin mannen (hetzij in een opeenvolgende volgorde hetzij gelijktijdig) in hun leven meerdere vrouwelijke partners hebben, maar het omgekeerde niet geldt voor vrouwen.

Gilder wijst erop dat de antropologie leert dat polygyne maatschappijen, waarin er een overschot aan seksueel actieve jonge mannen is, altijd een hoog percentage homoseksuelen kennen. Het wereldwijde etnografische onderzoek van George P. Murdock waarbij antropologen 580 maatschappijen onderzochten bewijst dat de twee gedragsvormen – polygynie en homoseksualiteit – zich bijna steeds samen voordoen. ‘Waar de monogame orde in elkaar valt – of het nu de Westaustralische stammen betreft die onderzocht werden door Edward Westermarck, het idyllische Tahiti, de samenleving van de Mojave-indianen bestudeerd door George Devereaux of het seksueel bevrijde West-Europa – veroorzaakt polygynie homoseksualiteit. Niettegenstaande alle andere omstandigheden, is homoseksueel gedrag, of het zich nu voordoet in de gevangenis, op zee of in polygame samenlevingen, het gevolg van een tekort aan beschikbare jonge vrouwen’.

Bijgevolg is niet alleen de toename van criminaliteit en druggebruik een gevolg van het mannelijke verzaken aan strategie K gedrag, maar ook de enorme toename van de homoseksualiteit waarmee onze samenleving vandaag geconfronteerd wordt. Alles hangt op zijn beurt weer samen met de abortus-mentaliteit waardoor een terugval van mannen zoals Simon in hun natuurlijke promiscuë strategie r gedrag wordt in de hand gewerkt.

‘Monogamie’, schrijft Gilder, ‘is een centraal principe voor elke democratische en sociale samenleving. Het verhindert een ineenstorten van de maatschappij in een ’oorlog van elke man tegen elke man’. Monogamie betekent – om het cru te zeggen – dat elke klant slechts één enkel stuk mag kopen. De concurrentie is zo al hevig genoeg omwille van de seksuele ongelijkheid tussen de mensen’. Wat we thans meemaken is dat jonge vrouwen er niet voor terugschrikken de huwelijken van oudere vrouwen te plunderen, en oudere mannen het jachtterrein leegstropen dat toekomt aan mannen van de volgende generatie.

‘Een monogaam regime stelt grenzen. Men mag de buurvrouw of de buurman begeren, men mag puberale dromen koesteren, maar men mag zijn lusten niet in daden omzetten. Men mag zijn vrouw niet in de steek laten wanneer zij ouder is geworden om een vrouw te pakken die anders naar een jongere man gegaan zou zijn. Men mag geen raider worden van het huwelijk van een ander. Op die manier krijgt elke generatie waarop zij seksueel recht heeft: een echtgenote of een echtgenoot en de kans om door het krijgen van kinderen te participeren in de toekomst van de menselijke soort’.

‘Een maatschappij’, aldus Gilder, ‘is een organisme. We kunnen niet ongestraft de gezinsstructuur van een paar miljoen vrouwen uit elkaar rukken, hun mannen koppelen aan jongere vrouwen en vervolgens doen alsof er niets is gebeurd. Wat er gebeurd is, is een enorme breuk in ons sociaal systeem. Het gevolg is dat de meeste mannen en de meeste huwelijken vandaag onder seksuele druk staan. Er is seksuele onrust en strijd in onze samenleving, een cyclus van seksuele oorlog, vrouwelijke bevrijding en mannelijke contra-revolutie. Het enige resultaat is een steeds groeiend aantal wrokkige verliezers’.

En zo trok de jonge 25-jarige Marc Lepine op een koude Canadese winterdag naar een wapenhandel in Montréal en kocht een A.22 kaliber halfautomatisch jachtgeweer. ‘Hij leek niet gekker dan de anderen, eigenlijk was hij een beetje een grappenmaker’, zou de verkoper later aan de politie verklaren. Lepine knipte willekeurig de namen van 15 vrouwen uit de krant en stopte de knipsels bij zijn afscheidsbrief waarin hij vrouwen verweet zijn leven te hebben verpest. ‘Hij had grote moeite om relaties aan te gaan met vrouwen en, als hij een keer was afgewezen, verbrak hij alle contact’, vertelde politiewoordvoerder Jacques Duchesneau een paar dagen later aan de pers. Toen schoot de jongeman even willekeurig veertien jonge vrouwen dood en pleegde zelfmoord. En niemand begreep wat hem wel bezield kon hebben...


Er broeit een oorlog in de Westerse vrije en democratische samenleving, die veel gevaarlijker is voor de vrijheid en de democratie dan de Golfoorlog is geweest, maar waarvan de betekenis velen nog ontgaat. Het is de oorlog tussen de man en de vrouw.

Deze oorlog kan vermeden worden door het basisprincipe te herbevestigen waarop de liberale, pluralistische samenleving tot dusver gegrondvest was en waaraan alles vasthangt: het principe van de onaantastbaarheid van het menselijk leven. Van elk menselijk leven. Zonder uitzondering.

Er kunnen helaas, zelfs voor mensen die geconfronteerd worden met het onbeschrijflijke leed van het meest gehandicapte kind of de meest gruwelijke verkrachting, geen uitzonderingen zijn. Maar het is dan ook de morele plicht van de liberale, pluralistische maatschappij om deze mensen, die voor haar vrijheid en haar democratie het grootste offer brengen, zo goed als mogelijk bij te staan. Als de liberale, minimale staat één maximale verplichting heeft, dan is het wel deze.